(Болган таварылгага үндезилээн чечен чугаа)
(Уланчызы. Эгези № 6, 7 "Шында").
Херээжен кижи ишкирнигип ыглавышаан:
– Чок! Сен эвес сен! Сен эвес! Арны-бажың көрейн! – дээш, шывыгны тудуп алырга, чанынга турган шагдаалар ооң холундан сегирип алганнар.
– Арны-бажын көрейн! – деп, оларның холдарындан Сарылбааевна холун ушта соккулаан.
– Оожургаңар, көргүзүп шыдавас бис – деп, капитан чугаалаан.
– Чүге! Чүге көргүзүп шыдавас силер!?
Ооң харыызынга кым-даа харыылаваан, куду көрүп алган турганнар.
– Ажы-төлүм ачазы-биле чүү болганы ол... – дээш, ие кижи тендире берген. Капитан биле криминалист ону дораан-на холдарындан тудуп алганнар.
– Черге оожум чыттырыңар – деп, эмчи чугаалаан.
Херээжен кижиге эмчи эмнер чыттадып, дамырынче эм сыкырткан соонда, ол деткерлип келгеш, долгандыр ээдергейи аажок көрген.
– Мандаарий Сарылбааевна, кандыг-дыр силер? – деп, эмчи айтырган.
Ооң айтырыынга харыылавас, карактарын кылайтыр көрүп алган чыдар боорга:
– Дүрген эмчи дузазы херек-тир. Кончуг оваарымчалыг көдүргеш, машина иштинге чыттырыңар – деп, эмчи чугаалаан. – Кожуун төвүнден дүрген дуза эмчилери келдиртир болган-дыр.
Чолаачы биле лейтенант Мандаарий Сарылбааевнаны суур эмнелгезинге чедирип кааш халдып кээрге, дугуйларлыг демир хааржакты машинага кошкаш, өлүг кижини аңаа суп кааннар.
– Сержант – деп, капитан чолаачыга чугаалаан. – Бис истелгени уламчылап, суур кезиили. А сен бо кижини моргка чедирип каапкаш, халдып кээр сен.
– Чарый-оолду канчаар силер? – деп, суму даргазы айтырган.
Капитан кезек боданып тургаш:
– Сержант, херечи кижини машинадан үндүрүвүт, кинчизин база адырып каавыт – диген. – Бистиң-биле кады кижи бажы дилезин.
Чарый-оолду машинадан үндүрүпкеш, сержант халдып чоруй барган.
– Каразып болурувус ийи кижи бар-дыр – деп, криминалист ийи салааларын кожайткан. – Чолаачы Серин-оол, демги ол аныяк иениң оглу.
– Лейтенант, бажыңынга хонмаан оолду, чолаачыны сайгарып көр – деп, капитан чугаалаан. – А бис дөртелээ кижи бажы дилээр бис.
Капитан биле Чарый-оол, криминалист биле суму даргазы кады чоруур кылдыр аңгыланып алганнар. Өлүг кижи чыткан черниң чоок-кавызында бажыңнардан ооң бажын дилеп эгелээннер. Олар бажыңнар кезип, кижи бажы дилеп чоруп турар дугайында бичии сууржугаштың чурттакчылары аразында дыңнажып каапканнар. Кудумчуга өлүп каан суурнуң чурттакчызының арын-бажын шагдаалар ооң кадайынга көргүспээн дугайында эмчиниң чугаазы база суурга тарай хона берген. Суурнуң чурттакчызы кудумчуга өлүп каанынга кандыг-ла-бир хамаарылгалыг ышкаш кындыр сагындыра бээрге, ыттарлыг-даа, ыттары чок-даа чурттакчыларның чамдыызы бажыңнарының девискээрин кезип, ында чүү чыдарын көрүп эгелээннер.
Шагдаа биле Чарый-оол база бир бажыңның девискээрин кезээш, дараазында бажыңче кылаштажып бар чорда:
– Хоой! Хоой! Шагдаалар! Даргалар! Хоой! – деп, бир кижи кудумчуда кара маң-биле кел чораан.
Ол кижини Чарый-оол ырактан-на танып кааш:
– Дыртыш-оол ол-ла-дыр – деп чугааланган. Иелээ ону манап турганнар.
Дыртыш-оол эгиш-тыныш-биле:
– Эш... эш... шаг... шаг... шаг- даа... – деп келген уунче холун айтып, өөш тынып, чугаалап чадап туруп бер- ген. – Дүг... дүг...
– Чүү! – деп, шагдаа ооң чугаазын аайын тыппаан. – Боолап тур бе!?
– Чок, чок... дүг... дүг... – деп, Дыртыш-оол холу-биле маңнап келген уунче айыткан.
Шагдаа ыыткыр:
– Дүгде! – дей каапкан.
– Ийе, ийе... Дүгде – деп, Дыртыш-оол чугаалаан. – Дүгде...
Капитан:
– Дыка дүвүревеңер – диген. – Оожургап алыңар.
Демгизи:
– Ийе... – дээш, холу-биле хөрээн хөккүледир үстүрүп, ханы-ханы тынгылаан.
Ооң эгиш-тыныжы элээн оожургай бээрге:
– Чаа! – деп, шагдаа шыңгыы айтырган. – Дүгде чүү болду?
Дыртыш-оол:
– Кижи бажы... – диген.
– Ылап-ла бе?
– Ол-ла ышкаш болду...
– Дүгде дээрге, ол кайда? – деп, капитан ылавылаан.
– Мээң ыдымның кажаазының иштинде.
Оларны көрүп кааш, криминалист биле суму даргазы чедип келгеннер.
Шагдаа:
– Барып көрээлиңер че! – дээрге, Дыртыш-оол мурнады шошкуп чорупкан.
Бажыңының хериминиң иштинге кирип келгеш, ыт үгээнче айыткаш, Дыртыш-оол:
– Ында... – диген.
– Ыдың бе? – деп, капитан айтырган.
– Ыдым база...
– Ыдыңны үгээнден үндүр че – деп, криминалист чугаалаан.
– Кадай! Аа кадай! – деп, Дыртыш-оол кый дээн.
Бажың эжии ажыттынып, оон херээжен кижи бакылап келгеш:
– Чүү... – диген.
– Ыт таваанга чуундудан кудуп эккелем – деп, Дыртыш-оол чугаалаан.
– Дем чаа кудуп берген чуундуңну ыдың ижипкеш, таваан ызырып алгаш, үгээниң иштинче киире берди – диген.
Дыртыш-оол:
– Аажызы ындыг ыт-тыр ийин. Чем чыттыг-ла чүвени үгээнче киире бээр. Өске савага быдаа кудуп эк- кээйн – дээш, бажыңынче киргеш, бичии сакпың тудуп алгаш үнүп келген.
– Ыдыңны ооң үгээнден ырадыр аппаргаш, баглап каар сен – деп, капитан сагындырган.
Ыдының үгээниң аксынга сакпыңда быдааны чайтыладыр чайгылап:
– Калдар, Калдарак! – деп, ээзи кыйгырган. Ыды үгээнден үнмээн.
Дыртыш-оол:
– Силерни өскелээш, үгээнден үнмейн турары ол-дур – диген.
Капитан:
– Бис ырай берээлиңер – дээрге, шупту херим даштынче үне бергеннер.
Шагдаа, криминалист, суму даргазы, Чарый-оол олар херимниң манзаларының аразындан көрүп турарга, Дыртыш-оолдуң ыды үгээниң иштинден селбегер кара борбак чүве ызырып алган үнүп кээрге, Дыртыш-оол кышкырыпкаш, сакпыңны ырадыр октапкан. Ыды үгээнче дедир кире берген.
Ыттың ызырып алган чүвези кижи бажы дээрзин капитан биле криминалист көрүп четтигипкеннер.
– Ытты дузактаар болган-дыр бис – деп, криминалист чугаалаан.
Капитан:
– Ынчаар-дыр харын – диген.
Херим иштинче кирип келгеш:
– Сывырындак демир бар бе? – деп, ээдерей берген турган Дыртыш-оолдан капитан айтырган.
– Ийе, бар – дээш, демгизи бажың ындынче кылаштааш, сывырындак демир дүргээ эккелген.
– Узун ыяш тудаларлыг быжыг ийи дузактарны кыл че! – деп, капитан чугаалаан. – Сээң ыдыңны дузактааш, кижи бажын хунаап алыр болган-дыр бис.
– Быжы-дыр! – деп, криминалист улашкан. – Дузактарның тудазын ыяштардан кылгаш, кадаглар-биле чыпшыр кадап каар сен.
Дыртыш-оол дузактар кылып турда, ону ыыт чок көрүп турганнар. Ыт база үгээниң иштинден бажын уштуп алган, ээзинче көрүп чыткан. Херим кыдыында үнген талдың будуктарын капитан сый тыртып алган.
– Бо-дур – дээш, Дыртыш-оол дузакты капитанга көргүскен.
Демгизи төгерик дузакты херим адагажынче киир каапкаш, шеле тыртарга, сывырындак демирниң чылгыры аажок болган.
– Мындыг эвеспе – дээш, капитан суму даргазы биле Чарый-оолга тал будуктарын тудускан. – Силер ыттың үгээн соктап, ойбак черлерден чушкуур силер. Мен биле ыттың ээзи үгек аксындан дузактаар бис.
– Ону дузактап күш чедер силер бе ынчаш – деп, криминалист чугаалаан. – Немец овчарка хайнаа, улуу аажок ыт-тыр.
– Ийи кижи чөъп бис ыйнаан – дээш, капитан Дыртыш-оолче көрген.
Криминалист:
– Чөгенчиг-ле боор – диген. – Бо хамаатының хол-буду, сугда хаак дег, сириңейнип тур ышкажыл. Бис иелээ дузактазывысса, эки боор.
Капитан:
– Че, харын – дээш, Дыртыш-оолче хыйыртап көрген. – Силер хамааты, ыдыңарны баглаар илчирбе белеткеңер!
Танывазы кижилер үгээниң чанынга чедип келирге, ыттың ырланганы дыңналган. Капитан биле криминалист ыттың үгээниң ийи кыдыынга туруп алгаш, демир дузактарны ооң аксынга белеткей тудуп алганнар. Капитан бажын соггаш кылырга, суму даргазы биле Чарый-оол үгекти киңгиредир соктап, чарык черлерден чушкуй бээрге, ыт каржызы аажок ырланып, ээрип чыткаш, үгек иштинден кончуг дүрген үне халааш, демир дузактарже кедирилдир шурай берген. Шагдаалар дузактары-биле ыттың боостаазын боой тырткаш, черге чыпшыр идипкеннер. Аажок улуг-шыырак, күштүг ыт тура халып, дузактан уштунар дээш, тепкиленип чыткаш, моодап каан.
– Илчирбең эккел! Ыдың багла! – деп, капитан Дыртыш-оолче алгырган.
Ээзи ыттың мончарынга илчирбени кожуптарга, шагдаалар ытты херимниң адагаштарының чанынга сөөртүп аппаргаш, аңаа каапканнар. Дыртыш-оол илчирбени адагашка баглап каан.
– Хамааты Дыртыш-оол! – деп, капитан ону доңгуну аажок ыыткыр кыйгырыпкан.
Ол кылаштап кээрге:
– Ыт үгээ бузарынга херекселдер херек-тир – деп, криминалист шыңгыы чугаалаан.
Дыртыш-оол ыыт чок чоруткаш, балды биле бир ужу адыр лом эккелген. Капитан оларның-биле үгекти бузуп кааптарга, ыттың чыдыны тырлып каан сиген кырында арын эъдиниң сөөгүн куурартыр хемдип каапканындан диштери шаараргай, карактары биле думчуу оңгагар, куйгазының дүгүн салбарартыр чулуп каапкан кижи бажы чыткан.
Янзы-бүрү кем-херектер истеп чорааш, хөйнү көрген шагдаа биле криминалист безин өскээр көрүнгеннер. Дыртыш-оол бажыңынче кире халаан, суму даргазы биле Чарый-оол ырадыр маңнажы бергеннер.
Криминалист арга-чадаарда:
– Кижи хөөкүйнүң салым-чолу кандыг-даа боор-дур – деп чугааланып, чүктеп чорааны хааржактан фотоаппарат уштуп алгаш, кижи бажын ол-бо таладан тырттырып эгелээн.
(Уланчылыг).
Шаңгыр-оол СУВАҢ, Тываның улустуң чогаалчызы.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5