| Проза |
(Болган таварылгага үндезилээн чечен чугаа)
(Уланчызы. Эгези № 6, 7, 8 "Шында").
Машина даажы дыңналган соонда, херим иштинче лейтенант кирип келген.
– Эш, капитан – деп, лейтенант дыңнаткан. – Эрткен дүне бажыңынга хонмаан оолду тудуп эккелдим.
– Бажыңындан бе?
– Чок, бир бажыңның шалазының адаандан.
Капитан шооткан-даа ышкаш:
– Шала адаанда деп канчап билип кагдың? – диген.
– Ооң барып болур бажыңнарының адрестерин авазындан айтырып алдым. Таныжып турары уругнуң адрезин база айтып берген. Чеде бээримге, кортканы арын-шырайындан илдеңи аажок уруг бажыңдан үнүп келди. Ону ажыглап, оолду чажырар болзуңза, херекке онаажыр сен деп коптактаарымга, “Подвал иштинде” деп уруг меңээ сымыраны каапты. Подвал иштинде кижи-даа чок болду. Фонарь-биле шала адаан чырыдарымга, ында чыдыр. Үн дээримге, кара шору, ынавас. Пистоледим-биле коргудуп тургаш, үндүрүп алдым.
– Байысаадың бе?
– Чок – деп, лейтенант харыы- лаан. – Холдарын кинчилээш, бээр эккел чорумда, сержант халдып келди.
– Ыы-хыы... Кончуг эки-дир чээ... – деп, бир-ле чүвеге хыы ханган-даа ышкаш кындыр капитан чугааланган.
– Криминалист чүнү тырттырып турары ол? – деп, лейтенант айтырган.
Капитан:
– Бодуң барып көрүвүт даан – диген.
Криминалист чүнү тырттырып турарын лейтенант барып көрүпкеш, фуражказы-биле бодунуң арнын дуй тудупкаш, ырады кылаштааш, дүкпүрүп, каккыра берген.
Кижи бажын фотоаппаратка тырттырып тура, ческиниичел хөөнү базыртына берген криминалист:
– Чаа, фотосессия доозулган-дыр – дээш, ыт үгээнден хоорулган шуугайны кижи бажының кырынга каап каан.
Капитан:
– Че, тудуп алганың оолду бээр эккел, лейтенант – диген. – Бо баштың ээзин ооң өлүргени азы өлүрбээни ам билдине бээр ыйнаан.
Оон криминалистке:
– Видеокамерага тырттырар сен аа – деп чугаалаан.
Демгизи:
– Чаа – диген.
Туттурган оолду сержант биле лейтенант машина иштинден үндүрүп эккелгеннер.
Шуугай-биле базырып каан кижи бажының чанынга оолду капитан чедип эккелгеш:
– Кончуг топтап көр шүве! – дээш, шуугайны аңдара тепкен.
Оолдуң кинчилиг холдары карбаш дээн соонда, ол кышкырыпкаш, дискек кырынга олура дүшкеш, мөөледир ыглап бадырыпкан.
Капитан оолдуң чушкуузундан сегирип алгаш, ооң арнын кижи бажынче доңгайты иткен.
– Бо кижини сен өлүрдүң бе!?
– Чок... чок... – дээш, оол шуут-ла өө тынып ыглап олурган. – Чүгле... чүгле... коргудупкан мен...
– Тургузуңар! – деп, капитан сержант биле лейтенантыга командылаан.
Олар ону тургуза тыртыпканнар. Оол өөңейдир ыглап, тендиңейнип, кээп дүжер деп баарга, сержант биле лейтенант ону ийи колдуундан сөлей тудуп алган турганнар.
Капитан:
– Бо кижи-биле! – дээш, башче холу-биле айыткан. – Кажан, каяа ужураштың?
– Дүүн кежээ... дүгээ...
– Дүгээ... Каяа?!
– Чытканы черге...
– Эзирик чордуң бе?
– Чок.
– Арага ижипкен чордуң бе?
– Ийе.
– Араңарда чүү болду?
Оол кижи бажынче караа-биле айтып:
– Бо акыйны чүгле коргудуптар деп бодаан мен – деп үнү сирлеңнээн.
– Чүге!
– Таакпы дилээримге, мени кончуй бээрге...
– Бижек-биле коргуттуң бе?
– Ийе...
– Канчаар коргуттуң?
– Тудуп чораан бижээм-биле карбаш кындым...
– Канчаар карбаш кындың?
– Анаа-ла карбаш кындым.
– Боостааже бе?
– Та... Чо-о-ок...
– Оон чүү болду!?
– Бо акый... – дээш, кижи бажынче оол кара уштап көре каапкаш, – аткаар чалдангаш, ойта кээп дүшкеш, буттары-биле тепкиленип, холдары-биле карбаңайны берди.
– Оон!
– Коргурадыр тына берди.
– Канчаар коргурадыр!?
– Боостаазы-биле коргурадыр...
– Оон канчалдың?!
– Доңгайып көөрүмге, боостаазындан хан төктүп чыдар боорга, корткаш, дезип ыңай-ла болдум.
– Ам мындыг але... – дээш, капитан кезек када ыыт чок тура, – хамааты Дыртыш-оол! – деп ыыткыр кый дээн.
Ол чеде хонуп кээрге:
– Шоодайдан эккел! – деп хөректенген.
Демгизи бажыңынче шошкуп ыңай болган.
– Лейтенант! – деп, капитан дужааган. – Туттурган кижиниң бир холун кинчиден адыргаш, бодуң холуңга кожуп ал!
Лейтенант оолдуң холдарының бирээзинде кинчини адыргаш, ону бодунуң холунуң билээнге кедире кожуп алган.
Дыртыш-оол шоодайны эккеп бээрге, ону капитан оолга тудускаш:
– Шоодайже башты сук – диген.
Оол:
– Чок! – деп алгырыпкаш, шоодайны черже октапкан.
– Башты шоодайже сук! – деп, капитан катаптаан.
– Коргар мен! – дээш, оол аткаар баскан.
– Бо баштың ээзин өлүрерде, кортпаан сен. Ооң бажын шоодайлаарындан коргар ышкажыл сен! – дээш, капитан шоодайны оолдуң чанынче тепкен. – Сенден өске бо башты шоодайлаар кижи чок-тур!
– Чок! Коргар мен... – дээш, оол дискектериниң кырынга олура дүшкен.
– Коргар болзуңза, мен сеңээ дузалажыйн! – дээш, капитан пистоледин ушта соккаш, оолдуң бажынга дээскен. Ону соксадыр дээш, лейтенант дап бээрге, капитан бир холун көдүре кааптарга, ол тура дүшкен. Криминалист база лейтенантыны карааның көрүжү-биле соксадып каан.
Капитан пистолетти оолдуң бажынга үстүргеш, ыыткыр химиренип:
– Бир эвес шоодайлавас болзуңза, чүгле чаңгыс бо башты эвес, сээң бажыңны база... ийи баштарны... аңаа сугар апаар – дээш, оожум санап эгелээн. – Бирээ... ийи...
Оол дискектериниң кырынга олура-ла, сирилээн-кавылаан холдары-биле шоодайның аксын алгыдыр туткаш, довуракка борашканындан куурарып каан баштың салбагар дүктеринден бир холу-биле кончуг дүрген сирбектей алгаш, шоодайже киир кааптарга, баш шоодай дүвүнче “хөк” кындыр борбаш кынган.
– Шоодайны салба! Тут! Ту-у-ут!... Шоодайның аксын боой дуглай шары! – деп, капитан пистоледин оолдуң бажынга улам күштүг үстүрген.
Шоодайның аксын оол дуглай шарыптарга:
– Шоодайны салба! Тур!...Ту-у-ур! ... Машина-же-э-э... кы- лашта-а-а... – дээш, капитан пистоледин оолдуң бажынга өйдүктүрген.
Иштинде кижи бажы бар шоодайны бодундан ырадыр тудар дээш, оол ийи холдарын бурунгаар сунгаш, туруп олура, ол-ла уг-биле тендирээш, доңгая дүжүп бар чорда, лейтенант биле сержант ооң ийи колдуктарындан сегирип алганнар.
Капитан пистоледин ооң хавынче киир супкаш:
– А бо ытты! Машина иштинче! – диген.
Демгилери оолду чедип алгаш чоруткаш, машинаның соонда соңгалары шаараш демирлерлиг кабина иштинче киир идипкеннер.
Чүү болганын көрүп турган Биче Дагбазыкович биле Чарый-оолдуң чанынга чеде бергеш:
– Чаа, ол-ла-дыр – деп, капитан чугаалаан. – Хостуг силер.
Милиция машиназы дески эвес чер орукка чоруп ора, хокпаңайнып, оңгарларга болгаш дөңгелчиктерге опаңнаарга, ооң соңгу дыкпыш кабиназында олурар, холдары кинчилиг оолдуң буттарының чанында шоодай иштинде кижи бажы, дириг чүве дег, борбаңнадыр чуглуп чораан.
Шаңгыр-оол СУВАҢ, Тываның улустуң чогаалчызы.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12