(Болган таварылгага үндезилээн чечен чугаа)
Эртен даң бажында суму даргазының бажыңының соңгазын бир-ле кижи дыңзыы кончуг соктаан. Оттуп келзе-даа, дарга кыймыш безин кынмаан, ыыт чок чыткан. Соңганы база катап улам дыңзыды соктай бээрге, орунундан тургаш, стол чанынга бут баштап кылаштап баргаш, ооң кырында шакче көөрге, эртенгиниң дөрт шак ажып турар болган. Демги бир-ле кижи соңганы шуут-ла дидиреди соктай берген.
Соңга чанынга кылаштап баргаш, форточканы ажыда идипкеш:
– Кымыл бо!? – деп, дарга ыыткыр айтырган.
Адын адаарының орнунга ол бир-ле кижи:
– Кудумчуда кижи чыдыр, дарга – деп барык алгырып чугаалаан.
– Кудумчуга кижи чыдарга, мээң соңгам соктаан херээңер чүл! – деп, суму даргазы хөректенген.
– Бажы чок кижи чы- дыр! – деп, даштын кижи улам ыыткыр алгырган.
– Бажы чок!
– Ийе! Бажы чок!
Биче Дагбазыкович соңганың көжегезин ажыда тыртыпкан – “Чүс грамм” деп шолалыг Чарый-оол даштын турган.
Дарга кеттинип алгаш, бажыңдан үнүп келгеш:
– Бажы чок кижи деп чүнү тенип турарың ол! – деп, дарга хыйланган. – Арагалап-арагалап, сээдеңнеп кааның ол бе! Бажы чок кижи карааңда көстүп турар апарганы ол бе!
– Дүгде чыдыр! – деп, Чарый-оол холун чаңгаан. – Ылап-ла бажы чок.
Биче Дагбазыкович:
– Бараалы че! Мурнай чоруп ор! – дээрге, демгизи дүргени аажок мурнап чорупкан.
Кудумчуларның бирээзинге дарганы эдертип эккелгеш, Чарый-оол:
– Дөө ол чыдыр – дээш, карара берген чыдар шөйбек чүвеже холу-биле айыткаш, тура дүшкен. – Барып көрүңер даан, дарга.
Биче Дагбазыкович:
– Бараалы че – дээн.
– Коргар мен – дээш, Чарый-оол бажын чайган.
Суму даргазы:
– Чоп корга бердиң! – диген. – Дем чаа карааңга көзүлген чүведен бе?
– Ийе – диген. – Ындыг чүве көрүп-даа чорбаан мен.
– Дыка арагалаарыңга, ол-дур. Карактарыңга үен-даян чүве көстүр. Ылап-ла бажы чок кижи болза, барып көргүс че – дээш, суму даргазы Чарый-оолду иде каапкан.
Чарый-оол:
– Ии... коргар мен, кор- гар... – дээш, черже киир шанчып каан адагаш дег, шимчеш-даа кынмаан.
– Маңаа тур че, харын. Хей чүве көрүп, куруг черге кижи шүүдеткен болдуң халак. Ылап-ла ындыг болза, арагачылар эмнээр черге сени аппарып суп каар эвес мен бе, “Чүс грамм” – деп, Биче Дагбазыкович кончуттунган.
Дарга “Арагалааннарның та кайызы ужуп каан чыдары ол ирги” деп бодап, чанынга чеде бергеш, хенертен эът-ханы соолаш кыннып, ийи холу атпаңайнып, бүгү боду аткаар ойташ кынган – чыдар кижиниң бажы ылап-ла чок болган. Суму чагыргазының бажыңынче ол маңнап-ла каан. Ооң соондан чыда калбайн, Чарый-оол ыдып орган.
Суму чагыргазының эжииниң чанынга тура дүшкеш:
– Аа, халак, халак! – деп, Биче Дагбазыкович алгыр- ган. – Дүлгүүр бажыңда! Дүлгүүр бажыңда!
Дарга чагырга чериниң эжиин тырткылап турда, Чарый-оол:
– Бажы чок кижи кайда чыдарын айтып бердим, дарга – диген. – Мен чүс грамм чоруум бүдүрүп алыйн.
– Чок! – деп, дарга алгыра каапкаш, сезик чок турган Чарый-оолду хенертен ужур дегээлээш, арагалаарындан күш-шыдалы кошкак кижиниң ийи холун ооргазынга долгааш, ооң бодунуң-на чүвүрүнүң баа-биле хүлүп каан.
Ооң соонда чагырга бажыңының соңгазының улуг көзенээниң шилин даш-биле буза шаапкаш, бузундуларын черже октагылапкаш, бажың иштинче киргеш, телефонда-ла барган. Суурда чүү болганын кожууннуң иштики херектер салбырынче дамчыдып, дежурный шагдаа-биле элээн үр чугаалашкаш, даштыгаар үнүп келгеш, черде чыткан Чарый-оолду тургуза соккаш, бажы чок кижи чыдар черже ону чедип алгаш чорупкан.
Ол черже чоокшулап кээрлерге, Чарый-оол:
– Коргар мен, коргар мен! Мен өлүрбээн мен! Мен өлүрбээн мен! – деп, алгырып-ла үнген.
– Бир эвес ылап-ла өлүрбээн болзуңза, маңаа бичии када тур. Бо кижиже улус чоокшулатпа. Мен бажыңымдан дүлгүүр ап алгаш келийн – деп, дарга шыңгыы чугаалаан. – Бир эвес дезе бээр болзуңза, ону сен өлүрген боор эвес сен бе!
– Чок, дарга, мен өлүрбээн мен, мен өлүрбээн мен! Кырым сынар, кырым сынар! – деп, Чарый-оол дискек кырынга олура дүшкен.
– Өлүрбээн болзуңза, чоп кончуг коргар сен ынчаш?
– Ол кижини таптыг көрүңер даан. Аза-бук чаза-чире соп каан ышкаш...
Биче Дагбазыкович ам-на харын бодун боду оожургадып, дидимненип алгаш, черде чыткан кижиниң чанынга чеде бергеш, топтап көөрге, ооң моюн эъди үзүк-чазык, молдурук сөөгү көскү – бажын бир-ле күштүг араатан амытан үзеп соп алгаш барган-даа ышкаш... Дарга кортканындан... чексингенинден хөңнү булганып, кузуптар часкан.
– Сен маңаа тур че – деп, Чарый-оолга ол чугаа- лаан. – Мен бажыңдан дүлгүүр ап алыйн, чүс грамм база эккээйн.
– Бо кижиниң коргун- чуун – дээш, Чарый-оол костюмун ушту берген.
– Канчап бардың! Орта- лан! – деп, суму даргазы алгырган.
– Мээң орбак-самдар костюмум-биле шып калыңарам, дарга, кедер арга чок апарган хеп-тир ийин.
– Дезе бербес сен бе? – деп, Биче Дагбазыкович айтырган.
– Чок. Чүс грамм чээп алыр дээш “адресче” бар чыткаш, бо кижиге таваржы бер- дим – деп, черде чыткан кижи дириг-даа ышкаш кындыр Чарый-оол олче көрүнген.
Чарый-оолдуң чүвүрүнүң баа хүлүүн чешкеш, ону ооң бодунга берипкеш, самдар костюмун ушта соккаш, өлүг кижиниң мойнунче шыва каапкаш, кандыг-ла-бир ханзыг, демирзиг чыттан Дагбазыковичиниң кускузу аттыга-ла берген.
Кускузу тыртыла бээрге:
– Өлүг кижиниң чоогунче кижилер чагдатпаңар, олар ис-чамны балай базып кааптар деп шагдаалар чугаалады – диген.
Демгизи:
– Чаа – дээн. – Чүрээм дээрге чүрек эвес ийин, дарга. Хөңнүм база булганып тур. Чүс грамм апсымза, чүгээртей бээр боор.
– Маңаа тур! Бо кижиже кымны-даа чагдатпа! – дээш, Биче Дагбазыкович бажыңынче шокшуп чорупкан.
Ону даштын манап турган кадайы, ажынган, сонуургаан-даа ышкаш:
– Арагачы чүве “Чүс грамм” чүнү чулчуруп чораан-дыр? – деп айтырган.
Ашаа:
– Бажы чок кижи чыдыр – диген.
– Ии, дадайым! Бистиң бичии ынай суурувуска бажы чок кижи кайын тыптып келир чүвел! – деп, кадайы ыыткыр чугааланган.
Биче Дагбазыкович:
– Тыптып келгени ол- дур! – диген.
Кадайларның сонуургаачал аажызы-биле:
– Кым-дыр ынчаш? – деп, Санчымаа айтырган.
– Мен канчап таныыр кижи мен – деп, Биче Дагбазыкович харыылаан.
– Көрген кижи канчап танывас сен? – дээш, кадайы карактарын кылчаш кындыр көре каапкан.
– Бажы чок кижини канчап таныыр кижи мен! – деп, ашаа хыйланган. – Соодукчуда водканы бээр эккелем!
– Араганы канчаарың ол! – деп, Санчымаа кайгай берген.
– Бажы чок, боостаа-моюну үзүк-чазык кижи көргеш, хөңнүм булганып тур. “Чүс граммга” база чүс граммны кудуп берейн.
– “Чүс грамм” кайыл ынчаш?
– Бажы чок кижиниң чанында.
Кадайы араганы эккеп бээрге, Биче Дагбазыкович ону шилдиң аксындан элээн пактай каапкаш, ооң ажыын безин билбейн калган.
– Шагдаалар ол кижини бир чүве-биле шып каар силер дидирлер ийин – дээш, гаражынга чыткан эрги орбак брезент ап алгаш, арагалыг шилди хойлапкаш, дарга чорупкан. Кадайы ооң соонче көрүп туруп каан.
Биче Дагбазыкович чедип кээрге, бажы чок кижиниң чоогунче Чарый-оол кымны-даа чагдатпайн, чүвүрүнүң баан чайып турган.
Өлүг кижиниң кырынче брезентини шыва каапкаш:
– Тараңар, эштер! Мында силерге сонуурганчыг чүү-даа чок! – деп, дарга ыыткыр чугаалаан.
– Кым-дыр? Көргүзүңер! “Чүс грамм” өлүрүп кааш, чанында турары ол ыйнаан!.. – деп, чыглып келген кижилерниң бирээзи алгырган.
– Тараңар, эштер! – деп, Биче-оол Дагбазыкович холдарын чаңгып турган. – Чогуур черлерже дамчыдыпкан мен. Олар билир. Шагдаалар кожуун төвүнден үнүпкен, удавас чедип келир.
Кижилер тараар хамаанчок, мал-маганын кадатче үндүр сүрүпкеннери оларга немежип турганнар.
Кожуун даргалары, шагдаалар телефоннап турары чадавас дээрзи Биче Дагбазыковичиниң сагыжынга кире хонуп келгеш:
– Мону солуур... – дээш, өлүг кижиже холу-биле айыткан. – ...кадарар кижи херек-тир. Кым дузалаарыл! – диген. – Өлүрүкчү херекке херечи бооп болур хире кижилер база артып кагзын.
Чыылганнар тарап эгелээннер. Оларның аразында суурга арага чажырып садар, каш-даа катап туттурган Мажаякты дарга көрүп кааш:
– Мажаяк Намчы- евич! – деп, суму даргазы ону кыйгырган. – Силер артып калыңар. Чугаа бар.
Мажаяк тура дүшкен.
Биче Дагбазыкович ооң чанынга чеде бергеш:
– Меңээ дузалажып көрем, Намчыевич – дээш, өлүг кижиниң талазынче бажын согаш кылгаш, – мооң чанынче улус чагдатпайн, кезек када турам. Чарый-оолду өрээлимге байысааптайн – диген.
Мажаяк:
– Чок, дарга, чайым чогул. Инектерим кадатка кадарым ол – дээш, ынаваан.
– Даң бажында кымның “адрезинден” чүс грамм садып алыр дээш бар чыткаш, бо кижиге таваржы бержик сен? – деп, Чарый-оолдуң карактарынче чиге көрүп, Биче-оол Дагбазыкович ыыткыр айтырган.
Демгизи айтырыгның уун биле тыртып кааш, Мажаяктың талазынче бажын согаш кылгаш:
– Боларның “адрезинче” бар чыттым – диген.
Мажаяк:
– Силер мээң “адрезим- ни” ону хаап кааптыңар чоп... – деп чорда, ооң чугаазын суму даргазы үзе кирген. – А сээң “адрезиң” ылап-ла хагдынган бе азы кандыгыл дээрзин шагдаалар хынап көөр апаар – дээш, дарга дыңзыдыр химиренип чугаалан- ган. – Бир эвес мен оларга сагындыра кааптар болзумза аан...
– Берге байдалда дузалавайн канчаар... – деп, демгизи дораан-на чөпшээрежи каапкан.
– Дузалаар дээниң эки-дир, Мажаяк, ынчалза-даа “адрес” айтырыын ам-даа кончуг шыңгыы сайгарар апаар – дээш, Чарый-оолду эдертип алгаш, Биче Дагбазыкович суму чагыргазынче чорупкан.
Өрээлинге кирип келгеш, дарга столунуң иштинден кырлыг шил стакан уштуп эккелгеш, араганы аңаа ортуже куткаш, Чарый-оолдуң мурнунга “төк” кындыр тургускаш:
– Оон хөйнү хоржок. Шагдаалар сени база албан байысаар – дээш, стаканны салаалары-биле согугулаан. – Чүс граммны авыт че.
Чарый-оол арагалыг стаканга дегбейн, ону көрүп ора:
– Аксы чыттыг, эзирик дээш, шагдаалар мени суп алза... – диген.
– Иживит. Сени мен аштакчының дөө ында кочал-качал, сава-саңга дээш өске-даа херекселдер шыгжаар өрээлинге шоочалап каар мен.
– Күжүр даргам, ол бажы чок кижини өлүрбээн мен. Меңээ бүзүреп көрүңер! – дээш, Чарый-оол чудуруктары-биле хөрээн хөккүледир соктагылаан.
– Сени шагдааларга дужаап бээр дээш эвес, хоойлу ужур-дүрүмү эдерип, ол өрээлге шоочалап каарым ол-дур ийин – деп, суму даргазы ону оожургаткан. – Буруу чок болзуңза, сени салып чорудуптар.
– Ылап-ла ындыг бе!?
– Ылап ындыг. Багай чүвең чүс граммнаар, оон башка алгыш-кырыш үндүрүп, чогуш-содаа кылып чорбас ийик сен чоп – деп, Биче Дагбазыкович чугаалаан. – Шагдаалар кээр чоокшулаан боор. Араганы иживит че.
– Хөңнүм чогул-дур.
– Кончуг эки-дир – дээш, дарга столунуң хааржааның иштинден пряник, печенье уштуп эккелгеш, оларны солунга ораагаш, Чарый-оолга тудускан. – Ажылга шай ижерде, боларны дайнаар кижи мен. Оларның-биле өзүң эдип ал, чем каяа чиген деп сен. Шилге суг база кудуп бээр мен.
Чарый-оол:
– Меңээ бүзүрээр-дир силер бе, Биче Дагбазыкович? – деп айтырган.
– Шынын чугаалап турар болзуңза, бүзүрээр мен.
– Кырым сынар!
– Ындыг болза – ол-ла-дыр. Көрген-билгениң шагдааларга чугаалап бээр сен.
Чарый-оолду муңгаш өрээлге шоочалап кааш, стаканга кудуп кааны араганы ижипкеш, суму даргазы бажы чок кижи чыдар черже чорупкан.
Өлүг кижиниң чоогунда кижилер демгизинден-даа хөй болган.
– Тараңар, эштер! – деп, дарга холдарын чаңгыгылаан. – Мында кижи көрүксээр чүү-даа чок.
Чыылганнарның бирээзи:
– Бо кижини көргүзүңер! – деп негээн. – Кымны шуглап алгаш турар улус силер!
– Көргүзүңер, көргүзүңер! – деп, артканнары база алгыржы берген. – Бистиң суурнуң чурттакчызы боору чадавас.
– Бистиң суурнуң болбайн канчаар! – деп, оларның бирээзи өнемчиткен. – Өске суурнуң чурттакчызы канчап бистиң суурувуска кээп өлүп каар чүвел!
Чамдыктары:
– Арын-бажын көргүзүңер! Кым-дыр? Көөр-дүр! – дижип, өлүг кижиниң кырында шывыгны ажыдар дээш, дап бергилээр-даа.
– Соксаңар! – деп, суму даргазы бар-ла шаа-биле кышкырып- кан. – Өлүг кижиже кымны-даа чоокшулатпаңар деп шагдаалар дужааган чүве! Аткаарлаңар! Бо кижини өлүргеннерниң истерин таптай базып кааптар силер. Ам кымнар өлүг кижиже чоокшулаар болдур, оларны шагдааларга айтып бээр мен! Өлүрүкчү үүлгедигниң херечизин чажырганынга буруудаар силер!
(Уланчылыг).
Шаңгыр-оол СУВАҢ, Тываның улустуң чогаалчызы.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19