Шаанда Көп-Сөөк хүрээзи Көп-Сөөк шынаазының кыдыынга турган. Ол үеде Моолга VIII Богда-кегээн төрүттүнген. Ол Богда-кегээн Тывага чаларап келгеш, Көп-Сөөк хүрээзинге кээрге, ук хүрээниң Чамзы-Камбызы: «Бистиң бо мында дагылгалыг тайгавыс бар чүве, шаандан тура дагып келген» — дээш, Бай-Тайгаже үндүре берген.
Бай-Тайганың оваазы ынчан Кара-Суг бажынга турган. Аңаа баргаш, «Бо овааңар шын эвес черде туттунган-дыр, ынчаарга доо Хорумнуг-Кызыл-Кожагарга тудуңар, оон дагып бээр мен» — дээш, дагывайн бады келген.
Ооң соонда Көп-Сөөк хүрээзинге кээрге, аңаа бежен хире өг чурттап турган. Ында чүве кылып билбес кижи чок, эр-даа, херээжен-даа дооза. Ол үеде өгленир-баштаныр уругларга өг херексели деп чүве бар эвес, садыг чок, шуптузун хол-биле кылыр. Ынчангаш ол черниң херээжен улузу өгнүң иштики ажылдарын, идик-хевин кылыр, даштын ыяш талазы болгаш өске-даа ажылдарны эр улус кылыр турган. Ус-шеверлерниң чурту ол турган. Олар VIII Богда-кегээнни чалааш: «Бистиң Сарыг-Хаявысты дагып бериңерем» дээн. Оттуг-Даш деп черге, эң-не бедиинге, дагылганы кылган. Кегээнниң эртеми ындыг янзылыг турган боор: оран-таңды, оран-делегейниң ээзи-биле чугаалажыптар, ол черни шинчилеп билиптер. Дагылганы кылгаш, кегээн чугаалаан: «Ынчаарга силерниң дагып турар Сарыг-Хая деп тайгаңар Хаан-Херети куш чүве-дир. Ол Хаан-Херети куштуң бир чалгыны доо тур, мынаар шөйлү берген, демги ол суглуг чер бетинде Кара-Мээс. Бир чалгынын доо херип алганы ол-дур» — дээш, Куу-Хаяже айыткан. «Ынчангаш бо черниң улузу шевер чүвези бо Кожагарда чүве-дир» — деп, хам дыттыг Кожагарны айтып турган.
— Ынчангаш бо черниң улузу бо Хаан-Херети куштуң мээзи-биле делегейниң чону кайгап турар чараш чүвени ам удавас кыла бээр улус-тур, бо черниң улузу кончуг шевер болур-дур» — дээн. Оон аңаа туруп алгаш, тейлерже айыткан. Хүрээ ынчан Көп-Сөөк кыдыынга турган, ол тейлер болза бурган баарында салып каан дагылдар ол чүве-дир. «Ооң чоогунга хүрээни тудар болза эки» — деп, кегээн чарлык кылган.
Кожууннуң чызаан баштаар чериниң даргазынга Ёзуту деп кижи турган. Ол кижи чаа овааны туттурган. Ооң туттурган оваазынче кегээн үнгеш, Бай-Тайганы дагаан.
«Бай-Тайганың ээзи кончуг чараш каас херээжен кижи-дир. Мен кончуг хөй тайга-таңдыларны дагып чораан мен, мындыг херээжен ээлиг тайга көрүп көрбээн мен» — деп, VIII Богда-кегээн чугаалаан. Оон бээр Бай-Тайганың ээзи херээжен кижи деп чон билип, чугаалажы берген.
«Силерниң бо овааңар мөңге, дагылгазы үзүлбес оваа-дыр, көрүп турарымга, бо үе-шаг солчуушкуну-биле өске оваалар узутканып каар чүве-дир, силерниң мооңар болза узуткаттынмас, дараазында үеге чедир чеде бээр чүве-дир, мөңге баар чүве-дир, дагылгазы-даа үзүлбес» — деп, ол кегээн чугаалаан дээр.
/ «Тыва улустуң бурун, тоолчургу болгаш төөгү чугаалары» деп номдан үндезилээн.
“Шын” №6 2026 чылдың февраль 19