(Cактыышкын)
Хемчик-Бажындан Бай-Тал суур баар оруктарны араттар боттарының чогаатканы-биле чоруп турганын ам сактып бижиири сагышка безин кирбес. Ынчалза-даа боттарының тывынгыр аргыжылга оруу кандыг турганын бижикседим.
Бирги орук 1901-1902 чылдарда аргыжып эгелээн. Кара-Чода дааның үстүү чарыында Кара-Хорум чаны-биле эрткеш, Шындазынның Сүрбүзүннеп ашкаш, Шындазындан чон ыяштап, бажың-балгат тудуп турган орукче кире бээр. Ол ында Сүрбүзү, Шындазындан баткан хемде чон көвүрүг кылып каан. Чүге дээрге ында Белдир аржааны бар болгай. Аңаа хөй улус кирип, кадыын экижидип ап турган. Белдир аржаанынга бертик-межел, чүрек болгаш ижин-баар, ыжыктарга болгаш далар-тыртар кижилер эттинип турган. Чылдың-на аңаа 40-50 чедир майгыннар турар.
Бирги орук ийи-үш даг ашкаш, Сүрбүзүннеп Бай-Тал чедип турган болза, ийиги орук эң берге. Чиңге-Хемни кешкеш, оң талалап Хемчик хемниң унун дургаар сөгүлген даг эдээниң кыдыы-биле чоруткаш, аажок берге чарыктап дөш өрү үнгеш, Үстүү-Чээгейлеп барып кирип турган. Колдуу-ла Кара-Хорум оруу-биле хөй аргыжып турган. Ийиги оруктуң чоруп турган изин ам-даа Улуг-Алаак дужундан көрүп болур.
1950-1960 чылдарда Хемчик хемниң Чиңге-Хем аксынга улуг көвүрүг туткан. Ол көвүрүгнү бир неделя иштинде араттар боттары эмеглеп кылган. Суму даргазы Успун киржип турган дээр. Солун чүве чүл дээрге, аңаа чогаалчы Степан Сарыг-оол база чораан болуп турар.
Ооң соондан улаштыр Суглаар көвүрүүн туткан. Ол көвүрүгнү тударынга колхоз даргазы Кула Ховалыг болгаш Хөл сумузунуң даргазы Кудурукпай Чүдегейевич киришкен.
Бай-Талдың дужунда улуг көвүрүгнү Владимир Салчакович Очур-оолдуң удуртулгазы-биле туттурган. Аңаа суурдан киришкен кижилерниң саны хөй болган. Кызыл-Кат Николаевна бригада организастап киирген. Ол көвүрүглеп Шындазын, Үстүү, Алдыы ажыктарже, Мешпен-Хөлдү долгандыр кыштагларже, Шивилиг аржаанынче оруктар ажыттынган. Кол орукту Шивилиг аржаанынга чедир кылыр дээш, орук тудугжулары кызымаккай, туруштуг чүткүл-биле чорудуп турар.
/ Бараат ДЕЛЕГ-ООЛ, күш-ажылдың хоочуну, РФ-тиң өөредилгезиниң тергиини.
Бай-Тайга кожуун.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY