Баштың дүктерин салгын-хатка салбараңнавас кылдыр бөле тудуп, шарып, баглаар чашкы үевистиң бантик деп өң-баазын кожааларының төөгүзү узун. Ол Ортаа вектер үезинден-не билдингир турган. Бурунгу Кыдат, Египет, Греция, Римге ажыглаттынып турган чаъшты чараштыр эдип, кыс кижиниң овур-хевирин каастап чораан бантиктер Россияга он сески чүс чылда тыптып келген. Бантикти чуга капрондан, торгудан, органзадан, атластан дилиндек узун кожаалар кылдыр кезип, узун чаъштар өрүүрүнге, баштың тейинге чараштыр борбактааш, аян киир каастаарынга ажыглап турган. Чээрбиги чүс чылдың ийиги чартыындан тура ССРЭ-ге бантик кем чок арыг сеткилдиң демдээ, чашкы үениң чарылбас кезии апарган.
Бистиң школачы чылдарывысты ак, кызыл, сарыг, ногаан, көк бантиктер каастап чораан. Садыгларга оларны метр-биле хемчээп садар. Кандыызы турбаан дээрил: шала чиңге, шору калбак, кыдыглары алдынналып турар, чараш чуруктарлыг, көстүр-көзүлбес угулзаларлыг, ак бантик боорда, кызыл, кара азы көк борбак шокарларлыг, кыдырык (гофре), суук – чечектеп алырга, халбыйып батпас, турум – чечээн узадыр сула салып бадырыптар чымчак... Капрон бантикти каракка туткаш, хүнче азы сайгылгаанче көөрге, челээштиң чеди өңү көстүп келир чүве болгай. Кижиниң авазы хоорайлаан санында чаа-чаа өңнерлиин садып эккээр. Материалы база аңгы-аңгы болгулаар. Үш-дөрт кыстыг болза, кижи бүрүзүнге аңгы кылдыр садар. Колдуунда бир чартык метр кылдыр ийи үзе кезип алыр үш метр бантик садып эккээр. Кескен ужун удазынналбазын дээш, от-биле чиртип алыр. Сактып тур боор силер: бирээзи тудуп бээрге, бирээзи өрттедир. Турум эвес бантик кыдыын өрттедип турда, эглип баткаш, өрттени-даа бээр ийик чоп. Чуп-чуп, изиг илиир-биле базар. Эмин эрттир изидипкен илиир-биле үзе чиртип-даа алыр чүве ийин. Чуггаш, базып каан арыг бантиктерни шифоньер эжииниң иштии талазында быжыглап каан аскыышка дургаар азып алыр. Шкафты ажыдарга-ла, өңгүр чараш бантиктер хөлбеңейни-ле бээр. Хеп шкавында ындыг аскыыш чок болза, дүрүп-дүрүп, сыртык адаанга азы бир-ле шкатулкага суккаш, тумбочкага шыгжап алыр. Кежээ удуурда, бантигин чешкеш, дырышкаан хере соп-соп, дүрүп алыр. Ында-мында чаъштан уштунуп барып дүшкен, чечээ олчаан азы узун хевээр хөлбеңейнип чыдар бантик арыг-силигге, аайланырынга ынак эвес чуттугбайларныы болур.
Байырлалдың өңү – ак. Пионержи чыыш, байырлыг шугум чыскаалы болур дээн болза, шупту ак бантиктерлиг, ак фартуктарлыг болур. Неделяның бир дугаар хүнүнде база албан ынчаар кеттинер. Өөреникчи формазынга албан ак моюндурук турар. Кружева деп адаар хээлерлиг чараш пөстен тааржыр хемчээлди кескеш, моюндурукка илип алыр. Оон-даа чараш болзун дээр болза, чеңнер аксынга база илип алыр. Хириге бээрге, сөккеш, чуггаш, баскаш, катап база илер. Чоорту илип, даарап турбас, өөктептер хөлчок чараш ак моюндуруктар база тыптып келген. Чевен болгаш чалгаазымаар улуска дыка тааржыр.
Класс уруглары неделяның өөренир алды хүнүнде алды аңгы өңнүг бантиктерлиг кээр кылдыр дугуржуп алгаш, бир хүн шупту дөмей кылдыр-даа чаъштарывыс өрүүр турган бис: бир дугаар хүнде ак бантик, ийи дугаар хүнде – кызыл, ооң соонда – ногаан дээш-ле чоруп каар. Чүгле алды өң бар эвес бисте, янзы-бүрү болгай, ынчангаш өске өңнерни дараазында неделяже дугуржуп алыр бис: өкпең, хүрең, кара, ак-кызыл, сарыг-кызыл... Клазывыс улгадып, чаъштарывыс узап, дам чооннап келирге, бир талазынга-ла ийи метр бантик чечектээр дээш, дөрт метрни садып ап эгелээн бис. Кижиниң авазы: «Ынча узун болур эвес, чүдээн» — деп-даа турар-ла – дөмей тоовас бис. Ийи аңгы өңнүг бантикти каттыштырыпкаш-даа өрүп-ле турар бис, база дыка чараш болур чүве. Чижээ, ак биле кызыл, ногаан биле сарыг өңнерни холуштуруп алыр бис. Ол дээрге метрлеп садары-дыр. Чоорту борбак чечектер кылдыр белеткеп каан бантиктер база тыптып келген. Чоон чаъшты резинка, заколкалар-биле бөле боопкаш, борбак бантикти кыстырып алыр – база-ла чараш. Ол шагда оон-моон салбарартыр уштунуп кээр артык дүктер чок кылдыр баштың дүгүн өттүрүп-өттүрүп, чылбыйтыр дырааш, дыңзыг кылдыр тыртып-тыртып, узун чаъштың ужу төнер чоокшулап олурда, бантикти катай тудуп өрээш, төнчүзүнге баглап, дүйүпкеш, чечектеп алыр турган. Азы узун чаъшты ээй соккаш, чарын дужунга, кулактар артынга азы шуут-ла тейинге турар кылдыр азып алыр. Ийи чаъшты олуй-солуй өске талаларынче-даа азар, чок болза ийи кылдыр өрүп бадыргаш, ортаа кезээнге чаңгыс кылдыр тудуштурупкаш, өрүп бадыргаш, бантиктеп алыр. Олчаан салып-даа болур азы бир талазынче ээй соккаш, азып алыр. Шак ол совет үеде ашакка барбаан кыс уруг чаъжын ийи кылдыр өрүвес деп билиишкин чок турган. Чоон чаъштыг кыстар үш-даа, дөрт-даа кылдыр сай чаъжын өрүп бадырыптар чүве болгай.
Көвей кижи аразындан өөреникчи уруг-дарыг-дыр деп ылгалып көстүрүнге бантиктер дыка улуг ужур-дузалыг. Ында-мында агараңнаан, чайыраңнаан – чаражы-ла кончуг. Бажыңче чанмайн, кайда чорууруңну чугаалап кагбаан суг болзуңза, бир-ле кижи ада-иеңге хоптап берген боор: «Өрү огород чоогунда бантиктери кызаңнаар халчып турбадыве» азы «Куду хараганнар артында бантиктери агараңнаар сайзанактап олурдулар». Чаш ажы-төл кайнаар баар ийик аан, бичии ойнапкаш, халчып чанып кээр болгай. Шак ындыг болганындан-на боор, бантикти чалыы чараш, чашкы үениң, кем чок арыг бүдүштүң им-демдээ кылдыр санай берген. Школаны доозупкаш, студентилеп эгелээш, бантиктерин аажок-ла чоктап, сактыр боор чүве.
Ийи муң чылдарның эгезинге чедир совет үениң бантиктери амыдыралдан чиде бербээн, бар турду. Мен уруумга өңнер аайы-биле чараштап тургаш, садып ап, эртенниң-не чажын өрүп берип турдум. Чамдыызы бажыңда ам-даа бар. Чоорту янзы-бүрү чараш ойнаарактар чыпшырып каан резинкалар, белеткеп каан чечектер, янзы-бүрү заколкалар кирип келгеш, узун бантиктерни үндүр кызыпкан. Эжеш кылдыр чараш резинкалар садып, уруг-дарыывысты чараштап кел чыдырывыста, мырыңай-ла чаъштарын өрүвейн, сула салып алыр чаңчыл тыптып келди. Бистиң кедип чораан чаңгыс аай хевивис-даа чок. Кезек үеде кижи бүрүзү туралаан хевин кедип, тарлан-шокар апарган-даа турду. Та өөреникчи кижи, та назы-хар чеде берген кижи – шуут ылгаттынмас. Будуттунуп, холунуң дыргактарын өстүргеш, лактап база алыр. Ынчан суг болза шуут билдинмес, ол та кым – таныттынмас. Чоорту өөредилге системазы эде тургустунуп, школалар чаңгыс аай хеп кедерин негеп, уставтарынче киирип эгелээн. Макияж, маникюрну база хоруп турар апарган. Ынчалза-даа ынчангы ол чашкы үениң ылгавыр демдээ, кем чок арыг бүдүштү илередир узун бантиктер бүрүнү-биле эглип келбээн. Амгы үеде оларны колдуунда эге класс өөреникчилеринге, доозукчу класс уругларынга көрүп болур. Ол безин чүгле ак өңү-дүр. А кызыл, сарыг, ногаан өңнерин кандыг-бир байырлалдарда кежээки платьезинге немелде каасталга кылдыр ажыглап турар. Школаны дооскаш, 30-35-40 чыл болуп турар улуг улус «Сөөлгү коңга» байырлалынга чыглып кээрде, ак бантиктерлиг, кызыл галстуктарлыг кээп турары чаптанчыг.
Школачы альбомдан уштунуп келген бир чуруктуң артынга бир-ле катап мындыг одуруглар бижип каанымны сактыр-дыр мен:
Сай-ла чаъжым өрүп алыр
Сарыг, кызыл бантигимни.
Чораан черге магададыр
Чоон чаъштыг эштеримни.
Өндүр улуг демдек болган
Өңгүр кызыл галстугумну.
Өглеринден үнчүп-киржир
Өөр-өнер эштеримни!
Кандыг чурук турганын карааңарга чурупкан чадавас силер. Бантиктиг кыстар чараш...
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26