«Суурум баарын куду
Шурап бадып чыдар
Арыг кылаң суглуг
Арык бо-дур оой-ээй» – деп, бир дугаар башкымның үжүк-бижик билбес чаштарны өөредир дээш, класска ырлап турганын бо-ла сактып келир мен.
«Хемежиимни салгаш,
Хендир-биле баглааш,
Эриин дургаар оой-ээй,
Эстедир-дир мен, оой-ээй» – дээш, шынап-ла, сугда узун баглыг хеме салып алган дег, самбыра баарынга чииги кончуг кылдыр аай-дедир бастыргылаары караамда чуруттунуп артып калган. Үе-үе болгаш-ла баштайгы башкымның чаптанчыг аажы-чаңын сактып келгеш, бодум безин билбес ала-чайгаар хүлүмзүрүй бээр мен.
1986-1987 өөредилге чылында Кызыл-Тайга ортумак школазынга өөренип кирдим. Уруглар сады-даа орта барбаан, көдээ аалга өскен кижиге меңээ школа дыка-ла солун уттундурбас болуушкун болган. Школа кирер бетинде авам, ачам сугнуң Кызыл-Тайганың Бай-Булуң деп черге чурттап турган. Школа кирип турумда, суур бажынга авамның дуңмазының борбак бажыңынга авам, ачам, угбам, честем суг ийи өг-бүле ажы-төлү-биле чурттап турганын дыка эки сактыр мен. Школаже халып бадып ора-ла, ачамның ийи аал чурттаар улуг бажыңының тудуунда ажылдап турарын көөр мен.
Авам ийистерин азырап, узун шөлээге олурган үезинде Үстүү-Ишкинниң Чамзылыг деп черге малчын ада-иезинге эш кадарчылап чытканнар. Мен 5-6 харлыг, а менден бичии дуңмам 3-4 хар аразында, ийис дуңмаларывыс ылым-чаш, чөргекте. Мээң, улуг уруунуң, өөренир үем кээрге, суурже, школа чанынче көжүп кирип келген хире улус-тур ийин. Ынчангаш көдээге турган кижиге меңээ школа улуг болуушкун болбайн канчаар.
Школага бир дугаар өөренип чеде бээримге, клазым башкызы кожавыс Светлана Делгер-ооловна Ондар болган. Ол үргүлчү-ле бажыңга кээр. Авам, угбам суг-биле кады шайлап олургулаар кижи. Ынчангаш танывазым эвес, шору таныыр кижим боорга, аттыг амырап турар мен. Бир дугаар өөренип чеде бээримге, башкым мээң адымны журналга Айдың эвес, а Айдыңмаа кылдыр бижээн. Ол башкымның мен хире уруунуң адын Айдысмаа дээр чүве. Ынчангаш бисти дөмейлештир адааны ол хире. Ол хүн школадан бажыңга «Мээң адымны Айдыңмаа дээр болду ышкажыл, авай» — деп халып келген мен. «Кым ынча диди, уруум?» — дээш, авам кайгап турар чүве. Оон олчаан-на чаңгысклассчы эш-өөрүм болгаш өске-даа улус мени Айдыңмаа деп адай берген. Оозун бодаарга, ол үеде башкылар дыка-ла хүндүткелдиг чораан-дыр.
«Кым тоол билирил, уруглар?» — деп, башкывыс айтырарга-ла, холум көдүрер мен. Самбыра баарынче үнүп келгеш, «Быштак ызырган каарган болгаш дилги» деп тоолду чугаалаар мен. Ынчаар-ла каш-даа катап ол тоолду эштеримге чугаалап берген ийик мен.
Башкывыстың үжүктер өөредип турганы дыка чаптанчыг. «Улуг «А» дээрге авазы-дыр, а бичии «а» ооң оглу-дур, уруглар. Улуг «А» курлуг, адыыргак ава-дыр» деп турганы кулаамда чаңгыланып арткан. Үжүк-бижик, сөс-биле ажылдап чоруур болгаш «А» деп адыыргак авага-даа, бичии оглу болур «а»-га хүн бүрүде ужуражып чоруур-дур мен. «П» деп үжүктү өөреткени база уттундурбас. Даштын улуг-бичии турниктерни көрүп тур силер бе? Ам өөренир үжүүвүс шак дуу турар улуг-бичии турниктер ышкаш дээш бажывысче киир сургап турган. Ынчаар-ла клазывыс оолдар-уруглары башкывыс ышкаш сагынгыр-тывынгыр, оюн-баштак улус болган бис. Биске шупту үжүктер авалар болгаш оолдары боор.
Номчуп өөренип эгелээнивисте, чүгле хөглүг эвес, а ыглаксанчыг үелер база турган. Башкы чаңгыстап чанынче кыйгыргаш, номчудар. Салаавыс-биле айыткаш, номчуп эгелээш, бичии-ле өскээр адаар болза хоржок. Холду шымчыктааш, долгаптар башкы болгай. Соора адапкаш, холду дыка дүрген чайладыр тыртыпканын безин кижи боду билбейн баар.
1987 чылда өөренип кирген биргиклассчылар уруглар садында дег, хүнзедир өөренип турган бис. Эртен эрте школага келгеш, удуур өрээлде кабинкавыста формавысты солуй кедип алгаш, улуг полкада чыскаап каан сумкавысты алгаш, клазывысче базыптар бис. Кичээлдер соонда школаның столоваязынга дүъштеки чемни чип алган соонда, «удудар» башкывыс-биле агаарлаар бис. Ооң соонда удуур өрээливиске кээп чыдыптар бис. Удаан соонда полдниктээш, онаалгавысты кылдыргаш, 17.00 шакта чандырар. Шак бо системаны өөредилге шугумунче киирер дээш шенеп турганы чылда бис таварышкан хире чордувус. Чаңгыс чыл шенелдениң соонда ол арганы амыдыралга боттандырбайн барганын дыңнаан мен.
Өөренир клазывыска шкафтарга ойнаарактарывыс база дыка көвей турган. Хостуг үевисте авазы, ачазы деп, ойнаар-кыс шарып ойнаар бис. Башкывыс бисти бодунуң ажы-төлү дег чагып, сургап өөредип чораан. Ойнаарактарны немей садып эккеп турарын сактыр бис. Башкывыстың өөнүң ээзи Сергей Кыссыгович шоодай-шоодай чаа ойнаарактарны садып эккеп турар чүве.
Ийи дугаар башкывыс база бар. Кижизидикчи башкывыс Юлия Олчамаевна Күжүгет. Ол дүъштеки чем соонда-ла бисти агаарлаткаш удудар, онаалга кылдырар турган. Ынчангаш бичии улус ол башкывысты «Удуур башкывыс» азы «Тоолдаар башкывыс» деп адап алган бис. Дыштанып чыдыптарывыска-ла, тоол номчуп бээр. Тоолду дыңнап чыткаш, удуур бис. Чамдыкта удуучаңнай бергеш, башкывыс үне бээрге, сыртыктарывыс-биле соккулажып ойнап кааптар бис. Ыядыр деп чүве-даа билбес, оол-кыс-даа дивес ырыктааштарлыг маңнажыр бис. Бир катап башкывыс бисти «Канчап ыятпас чанагаш маңнажып турар силер!» — деп аттынган соонда, ам кээп ыядып-даа турар апарган улус бис.
Үжүк-бижик өөредип, кижизиткен баштайгы башкым уттундурбас. Светлана Делгер-ооловна – Россия Федерациязының өөредилгезиниң тергиини, Россия Федерациязының алдарлыг ажылдакчызы деп хүндүлүг аттарның эдилекчизи. Бис Кызыл-Тайга ортумак школазының 1998 чылда доозукчулары бис. Башкывыстың «А» деп үжүк өөредип, улуг амыдыралче үдээн өөреникчилери бо хүннерде чүгле Тываның эвес, а улуг Россияның аңгы-аңгы булуңнарында амыдырап, чурттап чоруур. Оларның аразында бичии чаштарга үжүк-бижик өөредип чоруурлары-даа, эмчи-дому-даа, албан-хаакчылар-даа, удуртукчулар-даа дээш кымнарны чок дээрил. Башкывыс бистиң аравыска чораан болза, өөреникчилери дээш чоргаарланып чоруур боор оң.
Ол чүгле хөй-хөй өөреникчилерниң башкызы эвес, а көвей ажы-төлдүң авазы, кырган-авазы чораан.
/ Айдың ОНДАР.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №38 2026 чылдың октябрь 1
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn