Тываның национал хөгжүм-шии театры 90 чыл бурунгаар тургустунгаш, чурттуң эң-не тергиин өөредилге черлеринге кадрларны белеткеп, орус болгаш даштыкы классиктиг драматургияның кол-кол чогаалдарын тургузуп, национал шии чогаалының таваан салып, хөгжүткеш, амгы үеде Россияның национал театрларының аразында онзагай турушту ээлеп турар. Бо чылын театрның 90 чыл оюн, ооң үндезилекчилериниң бирээзи В.Ш. Кѳк-оолдуң 120 харлаан оюн демдеглеп тура, тыва сцена уран чүүлүнүң эрткен оруунуң төөгүзүнче хая көрнүрү чугула.
1936 чылда театр уран чүүлү тыва улустуң чаңчылчаан культуразынга чаа хевир болуп тургустунгаш, орус психологтуг театрның үлегер-чижээнге, ооң дүрүмнеринге, негелделеринге, чаңчылдарынга даянмышаан, хөгжүп сайзыраан. Көк-оол, Кара-кыс, Мунзук, Лаптаң, Сорукту болгаш оон-даа ѳскелер баштаан салым-чаяанныг аныяктарның театр студиязынга баштайгы базымнары Совет Эвилелинден чаладып келген режиссёр башкы И.Я. Исполневтиң, композитор А.Н. Аксёновтуң, капельмейстер Ш.И. Израилевичиниң, балетмейстер А.В. Шатинниң, дирижер Р.Г. Мироновичиниң удуртулгазы-биле социалистиг уран чүүлдүң профессионал деңнелинге четкен.
Ынчалза-даа тыва театрның баштайгы базымнары ооң мурнунда-ла эгелей бергенин чугулага алыр апаар. 1921 чылда Тыва Арат Республиканың тургустунганы-биле көшкүн амыдыралдыг чораан тыва улустуң амыдыралынга өскерлиишкиннер калбаа-биле эгелеп, ооң мурнунда турбаан чаа чүүлдер элбээ-биле тыптып эгелээн. Ооң агымы-биле чаңчылчаан тыва культура улуг өскерлиишкиннерге, чидириглерге болгаш хоругларга таварышкан. Национал бижик амдыызында чогааттынмаан-даа болза, улусчу чогаадылга талазы-биле баштайгы базымнар шуудаан турган.
Театр уран чүүлүнүң талазы-биле эң-не баштайгы дуржулгага чогаадыкчы аныяктарның тургускаш, чонга көргүскени «Хам-оол хамнап тур» деп сөстерин удур чогаадып ойнаар шиизи хамааржыр. Ону 1925 чылдың май 2-де ойнаан дээрзин Виктор Көк-оолдуң сактыышкынында демдеглээн. Хамның ролюн Виктор Көк-оол ойнаанын ол боду тыва радиога берген интервьюзунда чугаалап турган.
Бо барымдаа кончуг улуг ужур-дузалыг. Чүл дизе, келир үеде тыва шии чогаалының болгаш театр уран чүүлүнүң үндезилекчилериниң бирээзи апаар Көк-оол Өвүрнүң Торгалыг девискээринге чурттап чораан Таңды-Уула сынның ары-өвүр талаларынга сураглыг Донгак Долчаң деп улуг хам кижиниң оглу, чон ооң авазын Хам-Кадай деп ойзу хүндүлеп адап чораан.
Бичии Көк-оол чажындан тура авазының хамнаарын көрүп өскен болгаш, ооң бүгү дериг-херекселин, дүңгүрнү канчаар кагарын, алганып хамнаарын, ыдыктыг ёзулалдың шимчээшкиннерин, алганыг сөстерин ыяк билир турганы чугаажок. Алдыы, үстүү ораннар аразынга хуулуп чедип, бир-ле чорукту бүдүрүп, бир-ле сорулганы күүседип хамнаан бурунгу ёзулал бичии оолдуң делегейинге өскерлип, ыдыктыг ужур-утказын чидирип, кайгамчык солун оюн-көргүзүг шынарлыг апаар. Ооң уламындан Көк-оол эш-өөрүнүң аразынга хамнап, чамдык сөстерин боду таарыштыр чогаадып чораан: «Миннип кээримден-не, хам оюну көрүп болгаш бичиимде хой кадарып чорааш эш-өөрүмге "хамнап", хөг үндүрер амытан чораан мен. Ооң-биле чергелештир оран-чуртумнуң каас-чаражын магадаан, ону алгыжымга-даа, ырымга-даа киирип алганып, ырлап чордум». Бичии оол боду билбейн, хуулуп ойнаары, хөг үндүрери деп театр уран чүүлүнүң сорулгаларын бодунга колдадыр тодарадып алганын В.Ш. Көк-оолдуң сактыышкыны бадыткап турар. Мында көшкүн чоннуң чаңчылчаан амыдыралында болган өскерлиишкинни– культурлуг болуушкунну эскерип болур: ыдыктыг ёзулал оюн-көргүзүг хевиринче шилчий берген. Хам чаяанныг авазының ыдыктыг ёзулалы оглунга ооң чогаадыкчы салым-чаяанын илередир арга апарган.
Шак мынчаар Көк-оолдуң чашкы оюнундан ёзулалдың театрже шилчий бергениниң баштайгы базымнарын көрүп болур. Ёзулал бодунуң хевир-тургузуун арттырып алза-даа, ыдыктыг утказын чидирип, ритуалдың театр оюнунче шилчий бээрин көргүзүп турар.
Бичии Көк-оолдуң чашкы оюнунга келир үеде профессионал салым-чаяаны хевирлеттинип келген: хуулуп ойнаары – ол хамны өттүнмейн, хам болуп, ооң овур-хевирин тургузуп турар; сөзүглел-биле ажылдап били- ри – чаңчылчаан майык-хевирге бодунуң чаа сөзүглелин чогаадыры; көргүзүгнүң көрүштүг, солун шынарын, ооң оюнун магадап көрген эш-өөрүн каттыртып, коргудуп шыдаптар күжүн миннип, билип турары. Бичии Көк-оолдуң бодунуң оюнундан сеткили ханып, көрүкчүлериниң сонуургап хүлээп алыышкынынга хей-аът кирип турганы чугаажок.
Көк-оол 1925 чылда 19 харлыг тургаш, Кызылга кээп, Тываның араттың революстуг шериинге албан эрттирип тура, Кызыл партизаннар клувунга бот-тывынгыр орус артистерниң ойнаан шиизин көргеш, магадап ханмаанын сактыышкынында илереткен: «Чүгле хам болуп хуулар эвес, артист болуп хуулуп, хөйнү магададып болур чүве-дир деп билдим».
Бир талазында төрээн чонунуң ханы культуразы, ойнап күүседир чаңчылдары, өске талазында мооң мурнунда көрүп көрбээни сцена уран чүүлү деп чаа делегей алызындан чогаадыкчы чорукче соруктуг аныяк кижиниң сеткилинге ужуражып, катчып, холбажып, чаа бодалдарны оттуруп келген. Көк-оол бодунуң чашкы оюнун анаа-ла хөглээшкин эвес, а боду тускай дүрүмнерлиг (сцена, көжеге, чырык, белеткел ажылы) мергежил-дир деп билген. Ынчалзажок келир үениң артизи чаа таныжып алганы уран чүүлдү бодунуу-биле уламчылаарда, бодунуң чашкы дуржулгазындан ойталаваан, а харын-даа орус театрда хуулуп ойнаары, үн, мага-бот-биле ажылдаары, көрүкчүнү элзедири дээн ышкаш чажындан билири чүүлдерин танып каан. Чуртталгазында бир дугаар орус шиини көргени аңаа культурлуг салдарны чедирген, ынчалзажок оолдуң чогаадыкчы үзелин дөзү-биле өскертпейн, а төрээн культуразын чаа сцена дылынче шилчидеринге ужур-дузалыг болган.
Каш хонук эрткенде, 1925 чылдың май 2-де, Көк-оол салым-чаяанныг эш-өөрү-биле бир дугаар тыва шиини чогаадып, чажындан тура эки билири, ойнап өскени хамның овур-хевирин найысылалдың чонунга бараалгаткан. Шииге аныяк тывалар идик-хеп, эт-эдилел, амыр-менди солчурунуң, алганыг сөзүглелдери, хамның пластиказы дээн ышкаш боттарының тѳрээн культуразындан таныыры, эки билири чүүлдерни ажыглап, европейжи майык-хевирге тыва амыдыралды шуткуп ойнааннар.
Чаа, чаартыкчы чүүлдү чогаадыкчы аныяктар тургузуп алза-даа, шииниң алыс утказы чаа идеологияның сорулгаларынга дүүшкек болганындан чаңчылчаан тыва культураны узуткаарынга ажыглаар чепсек болган. «Хам-оол хамнап тур» деп шииниң утказының дугайында ийи сюжет төөгүде кадагалаттынып арткан. И.Я. Исполневтиң бижээни вариантызында келир үеде салым-чолун билип алыр дээш, хам кижиге феодалдар моорлап кээр. Хам хамнап-хамнап, оларга Хем-Белдиринден оларны узуткаар дээн кызыл казыргы кел чыдар, амы-тыны кес кырында дээрзин чугаалаар. Шииниң ийиги кезээнде шериг кижи араттарны чыггаш, феодалдар, хамнар, ламалар чокка чаа амыдыралды тудар дээш демисежиринче чонну кыйгырып доозар.
Ийиги сюжет оон-даа чидиг. Бөдүүн араттың чаңгыс оглу аарый бээрге, ашак хам хооп эккээр. Көк-оолдуң ойнап турганы Хам-оол дыка үр хамнааш, аксы-барылгазын алгаш, чоруй баар. Аарыг оолдуң байдалы дорайтай бээрге, ачазы лама чалап эккээр. Ол дыка үр ном номчааш, бир-ле таң ап бээр. Оол ону ижипкеш, хораннангаш чок апаар. Шииниң шажын-чүдүлгеге удур суртаалды чорудуп турганы моон билдинип кээр. «Бо шии мурнакчы араттарның тура халышкан хөңнүн илередип, шажын-чүдүлгеге удур хөөннерни күштелдирип турган»– деп, эртемден А.К. Калзаң бижээн.
Ындыг янзылыг импровизастаан шии сюжедин өскертип-даа турза, кол идейлиг утказын салбаан. Тыва чоннуң чүдүлге-сүзүүнүң кол төвүнге чораан хам кижи көрүкчүлерниң караанга меге чүүлдүң символу болгаш эргиниң артыышкыны болу берген. Бо шииде эң-не кол чөрүшкектиг чүүлү мындыг. Шииниң дээштиг болган ужуру – хамның хамнаар ёзулалын Көк-оолдуң тергиин эки билиринде, ооң актёржу билдилиинде турган. Ол мегечи хамны ойнавайн турганын даап бодап болур, чүге дизе, ооң төрээн авазы улуг хам кижи чораан болгай, ол авазын мегечи деп санавас турган. Ол ёзулуг хамны шынныы-биле ойнап турганындан бүзүренчиг, шынныг байдал шииге тургустунуп келгени чугаажок. Шак ынчаар ыдыктыг ёзулалдың күчүлүг күжү ооң бодун узуткаарынче угланган турганы ол. Виктор Шогжапович сактыышкыннарында Хам-оол деп маадырынга хамаарыштыр ону агарткан азы шүгүмчүлээн уткалыг чүнү-даа чугаалаваан, бодавыже, идеологияның чурумун ол сагып арткан.
База бир чугула, ынчалза-даа кичээнгейге албайн келген чүүл дээрге баштайгы шииниң боттанган оран-савазы, сценазы. Шинчилекчилерниң айтып турганы-биле, баштайгы шиилерни Кызыл партизаннар аттыг клубка, партия школазының клувунга тургускаш, көргүзүп турган, ынчалза-даа ук ажылдарда шииниң сцена шимелдезиниң дугайында медээ чок. Виктор Көк-оол боду мынчаар сактып турар: «Биске декорация-даа, костюмнар-даа турбаан, сцена, көжеге дугайында чугаалаан-даа херээ чок. Дужа-келбиже кым канчаар шыдаарыл, ынчаар боттарывыс гримненип турган бис. Хөө-биле кирбиктерни будуп алыр, сал орнунга өшкү кежин хырба-биле чыпшырып алыр».
Ынчалза-даа шинчилел үезинде тодараан бир фото-чурук баштайгы тыва шииниң сцена каасталгазының дугайында эртемге чедир билдинмейн турган айтырыгга харыыны берген. Тываның национал музейиниң фондузунда музейниң бирги директору В.П. Ермолаевтиң тырттырганы КП-11286/526 дугаарлыг фотонегатив бар. Тырттырган чылы – 1925, бижимелинде мындыг тайылбыр бар – «Сцена первого театра на открытом воздухе. Артисты – народоармейцы тувинского кавэскадрона».
«Хам-оол хамнап тур» деп баштайгы тыва шииниң боттанган оран-савазы өг болган, ынчалзажок ол кезек өскерлиишкинге таварышкан. Дээвиирлерин болгаш мурнуку адакыларын союп каапкан, мурнуу талазындан элээн каш ынааларны база ап каапкан. Тыва өг мындыг янзылыг «чанагаштаткаш», ыдыктыг, камгалалдыг шынарын чидирип, театр сценазы болу берген.
Тыва театрның бирги базымнары мындыг янзылыг тыва өгден үнген. Ынчангаш баштайгы бот-тывынгыр артистерниң сцена девискээрин төгерик азы чартык төгерик кылдыр ойнаарының чылдагааны мында чадавас. Сценаны чартык төгерик кылдыр хүлээп көөрү быжыг культурлуг код болуп артканын хөгжүм-шии театрының дыка хөй шиилеринден амгы үеге чедир эскерип болур– өг азы ооң кезик-чамдыы сценага албан чартык төгерик кылдыр шиитпирлеттинген болур. Бо барымдаа өгге тѳрүттүнген бирги тыва шии биле национал театрның сцена шимелдезиниң аразында төрел харылзааны бадыткап турар.
«Хам-оол хамнап тур» деп бирги тыва шииниң сайгарылгазындан Хам-оолдуң овур-хевири алызы барып «Хайыраан бот» деп шииде Хам-оолдуң овур-хевирин чогаадырынга белен хөрзүн болган. Баштайгы шииде шыны-биле хамнааш, боду буруудаан Хам-оол «Хайыраан ботка» келгеш, база-ла ёзу-чурумну сагыырын негеп, «Даш октаан черинге чыдар, кыс берген черинге олурар» деп турза-даа, совет үениң дургузунда, амгы-даа үеде тыва театрда эң-не берге болгаш нарын салым-чолдуг маадыр болуп артпышаан. Хамның үш оранның аразынга чоруп, өртемчей тургузуунуң чурумун камгалаар чедир эчис сорулгазын бөгүнге чедир ортаа оранның кижилериниң билип алыры берге деп бодалды ызыгуур дамчаан Хам-Кадайның оглу тыва театр уран чүүлүнде сиилбип каан.
Профессионал тыва театрның тургустунарының эгезинде хамның хамнаанындан театрже орук бөдүүн үлегерлээшкин эвес, а чаа уран чүүлге национал ёзу-чаңчылдың болгаш культураның тынгарыкчы үндезин болгаш чаагай хөрзүн болганын бадыткап турар. Чамдык үелерде ол бүгүнү эргиниң артыышкыны деп санап, хоруп турза-даа, амгы тыва национал сцена бодунуң ук-дөзү, чаңчылдары болгаш ыдыктары-биле сырый харылзаалыг.
Эрик НОРБУ, Россияның Театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү.
Чуруктарны Тываның национал театрының архивинден болгашНационал музейниң фондузундан алган.
“Шын” №44 2026 чылдың ноябрь 12
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn