| Тыва авиацияныӊ 80 чылдаан оюнга уткуштур |
Шаг шаандан тура көшкүн амыдыралдыг, аай-дедир чер чедип азы чорук чогударда, боттарыныӊ идегелдиг болгаш шыдамык аъттарын ажыглап өөренген өгбелеривис кайы-бир шагда оларныӊ келир үедеги салгалдары, оолдары болгаш кыстары, штурвал артынга олурупкаш, дээрже ужуп үнүп, улуг-биче чонун оранчок талыгырда черлерже карак чивеш аразында чедирип турар апаар деп чүвени даап бодап чораан ирги бе? Ам боданып олурарга, ындыг үелер чедип келген хире. Баштайгы тыва ужудукчу, Тываныӊ ховар дээн эрес-дидим оглу Чооду Кидиспей Оренбург хоорайныӊ ужудулга училищезиниӊ доозукчузу, төрээн чурту Тыва Арат Республикаже бирги ужар-хемени мунуп эккелген хүнден бир век безин четкелекте, чүгле оолдар байтык, Тываныӊ кыстары безин ооӊ дээрде оруун изей берген.
Эрткен чылын бистиӊ тыва авиацияныӊ төөгүзүнде бирги тыва кыс эр ужудукчулар одуруунга каттышкан. Ийе, бистиӊ тыва авиацияга 2025 чылда профессионал эртем чедип алган чаа ажылдакчы келген. Ол дээрге Сайдаш Алдын-ооловна Ооржак-тыр, Санкт-Петербургтуӊ хамааты авиация талазы-биле күрүне университединиӊ Якутияда салбырыныӊ доозукчузу.
Ниитизи-биле алыр болза, «Тыва Авиага» 2022-2023 чылдарда Ан-2 самолеттуӊ ийиги ужудукчузу кылдыр ажылдап турган, Красноярск хоорай чурттуг Светлана Анатольевна Аксютина бистиӊ республикада бирги ужудукчу кыс болур. Светлана 1987 чылда бөдүүн өг-бүлеге төрүттүнген: ооӊ ачазы — электрик, авазы — повар. Чеже-даа бөдүүн болза, бот-боттарынга ынак, камныг, хумагалыг болгаш хүндүткелдиг өг-бүлеге Светлана өзүп келген. Кым-даа Светлананы ындыг тускай эртем шилип алыр деп дүжүнде безин көрбейн чораан. Бажыӊыныӊ кырындан ужуп эртип турган самолеттарны бичии Света дыка сонуургап көөр турган. Үе эрткен тудум, ооӊ ол сонуургалы намдаар хамаанчок, дам күштелген, ынчангаш ол стюардессалап ажылдай берген. Ужудукчу болур күзел оон черле адырлыр дивейн турарын медереп билгеш, Светлана Саратов хоорай чоогунда ССРЭ-ниӊ алдарлыг ужудукчузу И.Ф. Васин аттыг Красный-Кут хоорайныӊ хамааты авиациязыныӊ ужудукчулар училищезинче өөренип кирип алгаш, 2021 чылда ук өөредилге черин чедиишкинниг дооскан. 2022 чылдыӊ май айда ол «Тыва Авиа» авиакомпаниязынга ужудукчу кылдыр бирги базымнарын эгелээнинге канчаар-даа аажок өөрээн. Ынчанмайн канчаар, ужудукчу болур бир тускай ажылды тудуп күүседи- ри — ооӊ изиг күзели турган болгай. Коллегалары-биле ол Куңгуртуг болгаш Үш-Белдир аржаанынче пассажирлерни чедирип, тос-тостуң соогу дивейн, чүгле самолет-биле аргыжар черлерже чонну болгаш янзы-бүрү чүъктү сөөрткен. Чайын олар десантниктер-биле кады ужуп, тайга-таӊдыларга хөй нуруузунда харыысалга чок болган кижилерниӊ буруузу-биле болу берген өрттерни өжүреринге улуг дузазын кадып турган. Шак мындыг чугула херек болгаш ажыктыг ажыл кылып турары Светлананыӊ онзагай харыысалгалыг ажылдакчы болурунга улуг салдарны чедирген.
Светлананыӊ бодалы-биле алыр болза, эр болгаш херээжен ужудукчулар аразында ылгал барык чок, чүге дизе ужудукчулар чаӊгыс ол-ла дүрүмнерге чагыртыр ужурлуг, чижээ, ужудулга документилерин шынарлыг долдурар болгаш шын шыгжаар, экипажтыӊ ажылын шын чорудар болгаш черле ниити харыысалганы дең тудар. Бергелер кижиниӊ эр-кызын көрүп тургустунмас болгай. «Бир эвес сен ужудукчу кылдыр ажылдай берген болзуңза, сээң эр-кызыӊ-даа хамаанчок. Профессионал сайзыралыӊ болгаш коллегаларыӊныӊ сеӊээ хүндүткели чүгле сээӊ ажылыӊга бердингениӊден, ажылыӊны хандыр билириӊден болгаш арга-дуржулганы шын шиӊгээдип ап турарыӊдан хамааржыр. Кайы-бир кижи ажылынга билдилиг болгаш ону үнелээр, шупту айтырыгларга хамаарыштыр шыӊгыы харыысалгалыг болза-ла, ол эр-кызындан хамаарылга чок эки ужудукчу болур, баштай ийиги ужудукчу, командирниӊ идегелдиг дузалакчызы, а оон дарый, чазыг чок шиитпирлер хүлээп өөренип алыр, бодунуӊ билиглерин үргүлчү бедидип, мергежил талазы-биле хайдынып, шылгарап турар болза, ол экипаж командири апаар» — деп, Светлана чугаалаар.
«Тыва Авиа» аӊаа чүгле мергежил талазы-биле эвес, а ажыл-амыдырал талазы-биле улуг дуржулганы бергенин Светлана демдеглевишаан, ооӊ ужудулга талазы-биле инструкторлары Анатолий Сынааевич Монгушка, Николай Семенович Алымовка, штаб удуртукчузу Наталья Васильевна Хныжовага болгаш арткан шупту коллегаларынга улуу-биле четтиргенин илередип турар. Шак ол аргажок үнелеп, бодунуӊ сеткилинде шыгжап чорууру «Тыва Авиага» алганы өртек чок арга-дуржулгазы ооӊ улаштыр амыдырап-чурттаарынга аажок улуг дуза болуп чоруур. Светлана Тываны, ооӊ чурттакчыларын, кайгап ханмас чараш бойдузун болгаш тускайлаӊ культуразынга четтиргенин илередип чоруур. «Самолетту, Тываны болгаш ооӊ кижилерин ам-даа сактып, утпайн чоруур мен. Ужудукчу оолдар-биле харылзаавыс үзүлбээн, оларга бистиӊ бажыңывыстыӊ эжии кезээде ажык» — деп, Светлана чылыг-чымчак сөстерни чугаалаар.
Амгы үеде ол өске авиакомпанияда ажылдап, Ан-74 деп самолетта Соңгу чүкче ужуп чоруп турар. Бодундан өске херээжен ужудукчулар ооӊ авиакомпаниязында чок, ынчалза-даа көвей санныг ужар-хемелерлиг улуг авиакомпанияларда база ол ышкаш МИ-8-те кыс ужудукчулар байтык кыс командирлер барын Светлана дамчытты.
Мен Светлана-биле бодумнуӊ оглум, «Тыва Авианыӊ» ужудукчузу Антон Адыгаевтиӊ ачызында таныжып чугаалажыр аас-кежиктиг болган мен. Светлананы канчаар-даа аажок чымчак база арыг сеткилдиг, чайгаар херелденип чырып чоруур болгаш бодунуӊ ажылын кончуг таптыг билир, быжыг тура-соруктуг кыс кылдыр көрдүм. Шак мындыг азарганчыг кыс кижи хөй тонна ужар аппараттарны коргуш чокка мунуп алгаш, дээрлерге ужуп чоруур деп чүве бир талазында бүзүренчиг эвес, ынчалза-даа ол ылап шын. Тыва авиацияныӊ төөгүзүнде херээжен чонга дээрже истерни изээн кижи шак бо Светлана болуп турар.
«Тыва Авианыӊ» бирги тыва кыс ужудукчузу Сайдаш Ооржактыӊ төөгүзү Ак-Довурак хоорайдан эгелээн, чүге дизе 1990 чылда аңаа чырык өртемчейге чаяаттынган болуп турар. Кырган-ачазы Алдын-оол Белдирович Ооржактыӊ эжи-биле демнежип алгаш кады тудуп үндүргени Фестивальная кудумчузунда бажыӊынга Сайдаштыӊ кырган-ачазы, кырган-авазы Роза Кузумчуковна, авазы Римма Алдын-ооловна болгаш бичии Сайдаш кады чурттап турганнар. Амгы үеде Римма Алдын-ооловна хүндүлүг дыштанылгада, ол Москва хоорайда амыдырап-чурттап чоруур.
Сайдаш школа назыны чеде бээрге, ооӊ өг-бүлези найысылал Кызылче көжүп чорупкан, аӊаа ол 2008 чылда 1 дугаар ортумак школаны дооскан. Ѳөренип турар үелеринде ол география болгаш ОБЖ кичээлдерин дыка сонуургаар турган. Школа соонда Сайдаш Санкт-Петербург хоорайныӊ Поляр академиязыныӊ филология талазынче дужаап кирип алган тургаш, 3-кү курска Москваныӊ педагогиканыӊ күрүне университединиӊ лингвистика талазынче шилчип алган. Дээди эртемниң дипломун холга алгаш, 2013 чылда ол «Аэрофлот» авиакомпаниязынга стюардессалап ажылдай берген. Сайдаштыӊ авиацияга сонуургалы элээди 14 хар үезинде-ле, ооӊ авазы Римма Алдын-ооловна «Тываавианыӊ» ужар отрядыныӊ эмчизи кылдыр ажылдап турар үелеринде-ле оттуп келген турган.
2025 чылдыӊ сентябрьныӊ 10. Шак бо хүнде Сайдаш Ооржактың «Тыва Авиа» авиакомпанияныӊ төөгүзүнде бир дугаар ужудукчу кыстың ажылчын намдары эгелээн.
Бодунуӊ үе-чергелери дег, Сайдаш база сонуургаар чүүлдерлиг. Хостуг үезинде дааранырынга, номчуттунарынга, ылаӊгыя Энид Мэри Блайтоннуӊ чогаалдарын номчуурунга, Андреа Бочеллиниӊ ырыларын дыӊнаарынга ынак. Оон аӊгыда делегейде бар бүгү-ле чечектерге, чайгы үеге болгаш чиӊгине тыва кижи ышкаш, эъттен кылган чемнерге ынак. Авиация сонуургаар аныяктарга ол боттарыныӊ кадыынче кол кичээнгейни салып, кадык амыдыралды чорударын болгаш англи дылды эки шиӊгээдирин сүмелеп турар, чүге дизе ужудукчуларныӊ кадыынга хамаарыштыр негелделер шыӊгыы, а даштыкы дыл ужудукчулар белеткээр программаже кирип турар база ол ышкаш ажылчын документация болгаш радио-харылзаа тударынга чугула херектиг. Хоозун даӊгырактар бербес, сөзүнге шынчы ээ болуп шыдаар кижилерни Сайдаш хүндүлээр.
Үнүп келген 2026 чылда тыва авиацияныӊ 80 чылдаан оюн демдеглээрин барымдаалап, бистиӊ республикада ужар флоттуӊ чаа бедик деӊнелче үнүп турарын база республика школаларында авиация талазынче угланыышкынныг профориентация ажылы көзүлдүр чоруп эгелээнин демдеглексээр кижи-дир мен. Юбилейлиг чылда тыва авиацияныӊ төөгүзүнде чаа арынны ажыдып турар ужудукчу кыстар Светлана Аксютина биле Сайдаш Ооржакка арыг кылаң дээрни болгаш ужар-хемелериңер хоюг-чымчак хонуп турарын күзедим!
/ Аяна АДЫГАЕВА.
Ак-Довурак хоорай.
Авторнуң архивинден чуруктар.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12