Беш-Богда Моолдуң эң-не улуг даа болурда, үш улуг чурт – Россия, Моол база Кыдат-биле кызыгаарлажып турар ыдыктыг даг болур. 2019 чылда сенгел тывалары Кавай-Даш база Хаактыг деп черни дагып тура, ийи улуг овааны каткаш, чаңгыс улуг дагылга болдурарын сергедип, чаартырын шиитпирлээн.
Ыдыктыг Беш-Богда дааның делгемнери Алтай Республиканың Кош-Агач районунда чыдып турар. Күчүлүг бедик дагның белдири Алтайның «чүрээ», оон чаттылып чоруткан үш сын: барыын таладан чорткан сыннар Мурнуу Алтай, соңгу-чөөн талазындан чаттылып чорткан элээн бедик сын Сайлыг-Хем (Сайлюгем), мурнуу-чөөн талазынче чорткан эң улуг адыры – Моолдуң Алтайы. Беш-Богда дааның меңгилери – Алтай дагларындан улуг болуп, оранчоктан түрлүг көстүр.
"1967 чылда Беш-Богда чүм ак дош даглар-ла болгай. Бөгүн дээрге дагның чартыы чок кылдыр меңгилери эрип чыдар” – деп, Ак-Хем бажында чайлап турар 70 харлыг малчын Олон Бадр бедик сыннарже салаазы-биле айтып, меңээ тайылбырлаан. Бо дагның артыы талазында кыдат тывалары, казактар, моолдар чурттап турар. Бис кыдат тывалары-биле аъттыг бо Дош-Дагны ажып, аргыжып турган бис. Чоокку үеден бээр Улан-Батордан эрттирилге-биле аргыжар кылып каан, ам аргыжары берге деп чугаалаан. ХIХ вектиң төнчүзүнде беш ыдык даг Беш-Богданы көөрге, ооң чырыткылыг чайыры карак дежип каа дег чараш деп, аян-чорук кылып чорааш, П.К. Козлов бодунуң демдеглелинге бижээн. Ол дагның бедии 4374 м, 1950 чылдарда Алтайның эң улуг точказы кылдыр санаттынып турган.
Беш-Богда дааның дугайында кижи бичиизинде улуг улустуң тоолчургу чугаазындан дыңнаар боордан, ону барып көөр дугайында дүжүвүске-даа кайын кирген деп. Улан-Батордан ус-шевер Марта (сенгел тывазы) телефон дамчыштыр ол дугайында медээлей каапкан: «Беш чылда бир катап дагыыр даг болур. Силер албан келиңер, угбай!» — деп мындыг. Амгы үеде соталыг телефон, оккур харылзаа бары магалыг-дыр. Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүрен чедир ол солун медээ дыргын тарай берген. Чоруур үевис база билдингир. Кызыл – Мөңгүн-Тайга – Даг-Алтай – Баян-Өлгий. Оон ыңай Беш-Богдаже углаптар. Ол аразы барык 220 км болур.
Мөген-бүренчилер Григорий, Байлак Хертектерниң машиназынга төрел аймак дугуржуп алгаш, моол-кыдат Алтайның кадыр-берттиг, таңды сыннарының хая-даштыг оруктарын эртип, Даг-Алтайны таварты Беш-Богдаже углапкан бис. Олар Даг-Алтай таварып Баян-Өлгийже каш-даа чоруп каапкан, танывас-билбес өңнүктери чок, тус черниң оруунга чоруп өөренгени магалыг, ынчангаш бисти алтай, моол, казах өңнүктерниң аразынга каткы-хөг-биле таныштырып чораан. Чоок төреливис уруглар: Салбак, Саида, келир үениң диш эмчизи болур студент Алик олар казах дылды билир болгаш, Баян-Өлгийге (колдуу казах аймак) төрээн черинде дег, оларның аразынга хостуг алдынып чугаалажыр болган.
Беш-Богданы дагаан ёзулалга киржип, культурлуг хемчеглерни сонуургадывыс (хүреш, аът чарыжы, ча адары дээш оон-даа өске). Мээң сонуургаан чүүлүм – Улан-Батордан келген улуг лама башкылар ном номчаан сөөлүнде, күрүнениң сүлде тугун сергедип, бурганнарның чуруун туткан кижилер овааны үш катап дескинип турду. Беш-Богда дагылгазынга моолдар, тывалар колдады келген. Мурнунда Беш-Богданы сенгел тывалары дагыыр турган, моол башкылар ийи дугаар ыдыктыг улуг дагылганы кылып турарын тус черниң чурттакчылары биске очулдуруп тайылбырлаан.
Кызылдың 9 дугаар гимназиязынга башкылап турган, сенгел тывазы Дайнаа башкының оглу Манчын-оол өг-бүлези-биле кады Тывадан келген аалчыларны ыдыктыг дагылга соонда уткуп, сындан бадып келгеш, ооң бетинде чалбак ногаан шыкка, чылыг одаанга бисти кээп шайлаткан. Найысылал Кызыл хоорайдан Тыва төптүң директору Игорь Көшкендей баштаан уран чүүлдүң алдар-сураглыг хөөмейжилери, ус-шеверлери база билдингир эртемден Ульяна Бичелдей баштады бир улуг хүндүлүг делегация, Бүгү-делегейниң Убса-Нуур оргулаажының эртем ажылдакчызы Андрей Моңгуш олар Беш-Богда сүмберниң мурнунга мөгейип четкеннер. Ниитизи-биле Тывадан хөй кижи аңаа киржир аас-кежиктиг болдувус.
Мээң-биле кады чораан бөдүүн ажыл-ишчи аян-чорукчулар сарыг шажынның өөредииниң эге чадазын бодунга сайгарып, узун орукка солун чугаалажып, дыка хөглүг чорааннар. Будда болгаш орук дугайында солун чугаа анаа-ла үнүп келбээн. Лиза угбавыс биске бичиизинде дыңнаан бир угаадыглыг чүүлдү чугаалаан:
– Чаш уруг дээрге бурган дижир деп бичиимде улуг улустан дыңнаан мен. Чажындан ажы-төлдү дагылга деп чүл дээрзин өөредир болза эки, дуңмаларым. Аныяк тургаш, Ногаан Дарийги бурган дугайында чүгле ооң ужу-кыдыын Кара-Ашак бээмниң хүрээ-хиитке түр када хуурактап чораанындан дыңнаан боордан, кыраан назынымда караам-биле ыдыктыг дагылга деп чүүлдү чаа көрдүм, кайгамчык солун-дур. Кара-Ашак бээмниң мындыг тоолчургу чугаазын сактып ордум. “Будда болгаш орук дугайында” тоолчургу чугаа-дыр:
Бичии хуурак башкызындан кээп айтырган:
– Будда деп чүл, башкы?
– Будда дээрге угаан-дыр.
– Ынчаарга Орук дээрге чүл?
– Орукта угаан чок ышкажыл.
– Ынчаарга Будда биле Орук дээрге ийи аңгы болур бе?
– Будда дээрге ийи холун чадагай сунуп алган холдар ышкажыл, а Орук дээрге ийи холду амалай кожа туткаш тейлээри-дир – дээш, Лиза угбам Беш-Богда сүмберниң даанче углай аъш-чемниң дээжизин ынаар өргүп, ыракта калган оруктуң уу-биле байырлашты. Ыдыктыг улуг дагылгага киришкенивис соонда, угаан-бодалывыс өскерли берген ышкаш болган. Дагларның сирти-биле бедип үнүп алгаш, холдарывыс хере чада туткаш, оон ийи холувусту амашкылай тейлей тудуп чалбарыгны дагын катап кылдывыс.
Ол хүнден эгелээш чүдүлге-сүзүктүң ханы утказын бот медереп, хандыр угаап, сарыг шажынның өөредиин чүрээвиске сиңирип, улуг өөрүшкү-биле чанып келдивис.
Бистиң-биле кады Чаш-Уруг даай-ававыс база чораан. Ыдыктыг дагылга соонда чон тараан, бис-даа база дагылгага киришкеш, буттарывыс черге дегбес чыгыы, бедик сындан кудургайлап баткаш, чиик-чаагай машинага олурупкан бис. Хенертен бирээвис алгырып үнген:
– Ой, авайым, уруглар! Даянгыыжым ында чыдып калган-дыр!
– Сарыг шажынның өөредиин эдерерге, бачыдындан адырлыр чүве дижик. Даянгыышты чоор сен — деп, аныяктар оожуктура-дыр, а өскелери чир-шоң дүшкен.
Шынап-ла, ыдыктыг дагылга соонда мээң буттарым база чиигеп калган, дискээвис ооң соонда аарывас апарган, барык үш чыл каң кадык болдувус. Бүгү чүве сагыш-сеткилден хамааржыр-дыр.
Делегейниң чоннарының чүдүлге-сүзүүн хүндүлеп, Тывага хүрээ-хииттиң сайзыраанын, ол ышкаш Моолдуң Кандан болгаш Төвүт чуртунче чадаг базып чорааш, сарыг шажын өөредиин шиңгээдип алган баштайгы эмчи-домчу лама башкыларны сактып, черниң ыраан, узун орукту эрткенивис билдиртпээн. Бир дугаар улуг дагылгага киржип чорааным чырыткылыы-биле угаанымга чайынналып артып калган. 1999 чылда төвүт улустуң уругларга бижээн тоолдарын орус дылдан тыва дылче удур очулдуруп, ону уругларымга номчуп берип турганым сагындым. Тыва радиога ажылдап чораан чылдарымда Кенден-Сүрүн Езутуевич Хомушку Улан-Удэге ажылдап турда, аңаа ужурашканым, ооң дугайында радиоочеркти бижээним таварылга болбаан, ол чүүл “Шын” солунга парлаттынган. Кенден-Сүрүн Хомушку — эмчи-лама болза, 2026 чылда 110 харлап турары база онзагай болуушкун. Оон аңгыда Төре-Кечил деп эмчи-ламаның моолдан аалынга чедир чадаг кылаштап ажып келгени база төөгүлүг сактыышкын. Мээң амыдыралымда уттундурбас төөгүлүг болуушкуннуң бирээзи болза XIV Далай-Лама 1992 чылдың сентябрь 19-тан 23-ке чедир Тывага кээп чораан үезинде бис, тыва телевидение болгаш радиожурналистер, ооң дугайында репортажты бижип, кезек журналистер ол үениң төөгүзүнүң киржикчилери болдувус. Бо дээрге чүдүлге баштыңының республикага бир дугаар аалдаашкыны дээрге Тыва Республиканың төөгүзүнге балалбас исти арттырган, амдыгаа чедир көскү черни ээлеп турар.
Беш-Богда дагылгазынга чорааным ужурал база төөгүлүг арын болур. Моолдуң Сенгел аймакта чурттап чоруур каш санныг көдээ ишчи малчын тываларывыс дараазында Беш-Богданың ыдыктыг улуг дагылгазынга российжи алтай, тыва чон хөйү-биле катап киржип келирин чалап, амыр-мендизин айтырып, байырын чедирип, найыралдың, тайбыңның оруун калбартырын дилээн. Олар дээрге: Дорж Батсух, Нацах Мөххүү, Энхсайхан, 70 харлыг малчын Олон Батр, Дорж Цэрэндаш (малчын), Энхээ (малчын)– олар Ак-Хемниң бажында чайлап турар малчыннар болур. Долу суггур чаъстыг хүннер үргүлчүлеп турган болгаш, Мөңгүн-Тайгадан ыңай-ла Алтай, Моолдуң девискээри үер-суг албаан черлер-даа чок, тайга эдээнде мал одары безин элезин кылдыр аккан. Чогум-на дагылга хүннеринде дээр өршээлдиг болуп, аяс хүннерни биске шаңнаан.
Эргим өңнүктер, тывалар, алтайлар! Делегей чергелиг сарыг шажын культуразының болгаш экономиканың, туризмниң белдирлешкен улуг оруу – ыдыктыг Беш-Богда сүмберниң моол-кыдат Алтайын ыдыктаан ёзулалга кезээде киржип чоруулуңар! Бодуңарга чаа делегейни ажыдар силер деп йөрээлди салдым.
Лидия ИРГИТ, журналист.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn