Карак четпес ховуларда хоор сарыг тараа чалгаан социалистиг күш-ажылдың шалыпчы чылдары караңнадыр эрте бээр деп оларның дүжүнге-даа кирбээн. Сактырга-ла, бирээзи хову бригадазынга хондур-дүндүр ажылдааш, хар чаап турда, чанып кээп, Октябрьның Улуг революциязының тиилээн хүнү – ноябрь 7-де клубка болур хуралга шаңнадып, өг-бүлезин чылдың-на өөртүп чоруур-даа ышкаш. А өөнүң ишти интернатка кээргенчиг салымныг ажы-төлүн карактавышаан, негелделиг, шыңгыы-даа болза, уругларынга дыка эки «няня-башкы» болуп кырыыр-даа ышкаш. Үелер солчуп, амыдырал бир аңдарылган. Ындыг-даа болза чурттуң сайзыралынга кызыл күжүн үндүрүп, кара дерин төп чорааш, бараан болуп ажылдап каан хоочуннар үениң аайы-биле амыдыралдың дынын кошкатпайн, быжыг тудуп чоруурлар. Оларның эрткен оруу, кылган ижи уттундурбас. Бо хүннерде ажы-төлүнге ынакшылы болгаш деткимчези кызыгаар чок.
Маадыр Манчын-оолович Донгак биле Бичии Лодаевна Ондар өг-бүле туткандан бээр чартык чүс чылдың безин чартыы чеде берген. Чонда нептерээн мөңгүн, алдын кудалар үезин ажыр чурттааш, изумруд куда чадазында келген. Кайызы-даа республиканың көдээ ажыл-агыйын хөгжүдеринге үлүүн киириштирип, үре-түңнелдиг ажылдап чорааннар. Маадыр Донгак «Большевик», «Хөндергей» совхозтарга, «Бүрзекей» муниципалдыг унитарлыг бүдүрүлгеге учётчиктеп, трактористеп, механизаторлап, Бичии Ондар «Большевик» совхозка склад эргелекчилеп, «Тыва», «СЭКП-ниң XXII съездизи» совхозтарның ажылчыны болуп, 1978 чылдан 2000 чылга чедир Хөндергей дузалал школазынга (амгы үеде – Хөндергей школа-интернады) кижизидикчи башкының дузалакчызы (няня) кылдыр шаңнал-макталдыг ажылдап чорааннар. Маадыр Манчын-оолович күш-ажылчы шалыпчы 5 чылдарның түңнелдери-биле «Хүндүлел самбыразындан» 8 чыл дургузунда дүшпейн, мурнакчылар одуруунга туруп келген. Ооң күш-ажылчы намдарындан өг-бүлезинге уттундурбас кылдыр артып калган болуушкуннарның бирээзи – Москвага болур мурнакчылар чыыжынга киржир путевка-биле шаңнатканы. Ол улуг болуушкунга Тыва АССР-ни төлээлеп, ВДНХ-да акы-дуңма республикаларның күш-ажылчы чедиишкиннериниң делгелгезин көөр аас-кежиктиг болган. Ооң күш-ажыл дептеринде шылгараңгай ажылы дээш Хүндүлел бижик, акша шаңналдарын тыпсып турганының дугайында бижимелдер база бар. «Хөндергей» совхозтуң мурнакчы механизаторларының бирээзи бооп, ат-алдарлыг, чонунга хүндүткелдиг кылдыр ажылдап чорааш, сезен чылдар төнчүзү – тозан чылдар эгезинде Хөндергейге сөөлгү туттунган ийи аал чурттаар бажыңнардан чурттаар оран-саваны ажылындан алган. 78 харлыг хоочуннуң сактыышкыннарында ооң төрээн коллективи ам-даа диңмиттелдир ажылдавышаан: часкы хову ажылдары, күскү дүжүт ажаалдазы, Т-150 трактору-биле гектар-гектар черлерни аңдарып, чардырып, хоор сарыг тараазын «Енисей» деп бижиктиг комбайны-биле ажаавышаан...
Бичии Лодаевна көдээ ажыл-агыйдан өөредилге шугумунче шилчип, чээрби ажыг чыл иштинде кадыы кызыгаарлыг уруглар ажаакчызы болуп ажылдаан. Дүнеки ээлчегни хүлээп ап, уругларның арыг-силиин хандырып, кадыының байдалын хайгаарап, школаның эмчизи-биле сырый ажылдап, уруг бүрүзүнүң байдалын дыка эки билир чораан. Чурум үреп, тенектениптер хире үе бербес, шыңгыызы-даа кончуг, экизи-даа кончуг деп школа-интернаттың доозукчулары сактып чоруурлар.
Олар үш ажы-төлдүң ынак ада-иези болуп, уругларын эртем-билигге чедирип, өглеп-баштап, чаптап өстүрер уйнуктарынга ачы-дузалыг кырган-ава, кырган-ача кылдыр чурттап чоруурлар. Хеймер оглу ийи муң чылдар эгезинде айыыл-халапка таварышкаш, элекке "аъдының бажы хоя" берген. Улуг уруу Венера Маадыровна Тываның көдээ ажыл-агый техникумунга бухгалтер мергежилди чедип ап, Алдан-Маадыр суурже өгленип, аңаа хууда сайгарлыкчы болуп, садыг-наймааны ажыткан. Өөнүң ээзи Хей-оол Ооржак-биле улуг бажың-балгатты тудуп, шээр, бода, чылгы малды өстүрүп, суурунуң чонунга үлегерин көргүзүп, ажы-төлүн база күш-ажылга эрес-кежээ кылдыр кижизидип алганнар. Үш оглу Херел, Алдын-Херел, Артыш Тываның күрүне университедин доосканнар. Хеймер кызы Долума Сибирьниң медицина университединиң студентизи. Алдан-Маадыр суурнуң сайзыралынга үлүүн киириштирип, чонунга хүндүткелдиг чурттап чорааш, Хей-оол, Венера Ооржактар амыдырал аайы-биле найысылалче чоогадыр көжүп, бажың-балгатты, кыштаг-хорааны туда шаап алгаш, турумчуп чурттай берген. Өөнүң ээзи хенертен аар аарыгга алыскаш, чоок улузундан ырай берген-даа болза, иешкилер мал-маганын өстүрбүшаан, сайгарлыкчы ажыл биле күрүне ажылдарында четтигип ажылдап чоруурлар. Ийи оглу өг-бүлелиг, уругларлыг. Артыш Ооржак – Россияның сураглыг спортчуларының бирээзи, сумога спорт мастери, эрге-хоойлу адырында ажылдап чоруур. Алдын-Херел – сумога спорт мастеринге кандидат, хууда сайгарлыкчы. Улуг оглу Херел ачазының орнун солуп, өг-бүлезиниң баштыңы, аал-коданының харыысалгалыг ээзи болур чымыштыг ишти шилип алган.
Честек-кат Маадыров- на – Өвүр кожууннуң Ак-Чыраа суурда уруглар садының кижизидикчи башкызы болуп ажылдап чоруур. Ол Кызылдың башкы колледжизин болгаш Тываның күрүне университедин дооскан, Өвүр кожууннуң өөредилге адырында шаңнал-макталдыг ажылдап чоруур. Өөнүң ээзи Солун-оол Даваа хуузунда дузалал ажыл-агыйында бода болгаш чылгы малын малдап чоруур. Оларның уруу Оюу-Шуру бешки классты дооскан.
Бежен беш чыл ишти эгин кожа кады чурттап, эки-бакты деңге үлежип чоруур хоочуннар ийи кызының болгаш уйнуктарының амыдыралынга өмек-дөмек болуп, дузазын кадып, ынакшылын харам чокка өргүп чоруурлар. Бирээзинге улуг этти садып берип, бирээзиниң чээлизин төлежип, тудуп турар бажыңынга материал садып берип, бажың-балгадын ээлеп, от-көзүн салып, аъш-чемин кылып берип, мал-маганын карактажып чай-ла чок чымыштыг иженип-ле чоруурлар.
Бичии Лодаевна чүгле уруг-дарыы-биле кызыгаарланып олурбайн, төрел аймааның хүндүткелдиг улуг кижизи болуп, ында-мында тургустунуп келген айтырыглар шиитпирлеп, ыңай-бээр чорук кылырынга пат чаңчыгып калган. Артында-ла: «Ийе, чаа, эң аныяаңар мен болгай мен, дүрген барайн че» – деп ойнай-сылдай чугаалай кагылаптар. Шынында 10 кады төрээнниң ийи дугаары-дыр, бодундан улуг угбалыг, оол, кыс дуңмаларлыг. Чугаа-сөске эптиг, шимченгир, эрестиг болгаш-ла, чүден-даа далдаравас, чүнү-даа кылып бар-ла чыдар. Төөгү билири база кончуг. Авазының, ачазының төрел аймаан, салгалдарын өзүп олурар ажы-төлүнге айтып берип, үргүлчү таныштырып, аралажып чоруур.
Маадыр Манчын-оолович биле Бичии Лодаевнаның кады чурттаандан бээр 55 чыл болуп турар төөгүлүг үезинде Тывада Тургузукчу күш-ажыл болгаш өг-бүле ыдыктарының чылын чарлап кааны таварылга эвес. Олар үезинде социалистиг күш-ажылга шылгарап, мурнакчылар одуруунга тергиидеп чорааннар. Ол-ла сорук-күжү хүндүлүг дыштанылгаже үнген амы-хууда кырыыр назынында-даа уламчылавышаан. Оларның эрес-кежээ сеткили оожургал чок, чымыштыг иштен халбактанмышаан. Огород долдур картошказын, ногаазын тарып алгаш, чайладыр суггарып, бок үнүштерден арыглап, күзүн ууттунмас дүжүдүн ажаап алырлар. Сезен хар чоокшулаан-даа болза, чуртталгада чаартылгалардан чыда калбайн, мурнуку одуругдан дүшпейн чоруур хевээр. Өле баштыг кырган-авай-даа болза, смартфонун тудуп алган, ажы-төлүнче акшазын шилчидип, МАХ-та бөлүктерде бижиттинип, сеткилинге тааржыр солун киноларын адыжының иштинден көрүп чыдар болгай. Телефон сайгарбас чамдык ортумак назын кижилеринден чүс хуу дээре. Кырган-ачазы уйнуунуң ноутбугун боду кывыскаш, ойнап олурар дээрге база чаптанчыг-ла-дыр.
Чылдың-на дозулап-будуп, септеп турар бажыңынга хүннүң-не быжыртынып, чаагай аъш-чем кылып олурар иениң аалчылары үзүлбес. Холу чемзиг кырган-авазынга, одун үспес кырган-ачазынга амдашкан ажы-төлү база үргүлчү чоктай берген олурарлар. Чылыгны, чырыкты, таарымчалыг эптиг байдалды тургузуп берип олурар ада-иеге ажы-төлүнүң аразынга ам-даа хөй чылдар иштинде хүндүткелдиг, уруг-дарыының ынакшылынга бүргедип чурттаарын күзээр-дир бис.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны өг-бүлениң хууда архивинден алган.
“Шын” №23 2026 чылдың июнь 18
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...