Оолак Каваевич Оюн Ээрбек сумузунга төрүттүнген. 1931 чылда Араттың революстуг шериинге албан-хүлээлгезин эрттирип кирген. 1931 – 1933 чылдарда Хемчиктиң ийиги үймээниниң үезинде Чадаана, Хөндергей, Өвүр девискээринге дезип чоруп турган үймээнчилерниң артынчыларын тударынга киришкен. Таңдының Элегеске, Бии-Хемниң Өөк-Хадыңга колхоз тургузуушкунунга удурланган орус кулак байларның үймээнин базарынга база киришкен. Тамбовтуң аъттыг шериг школазынга ийи чыл өөренгеш, кадржаан офицер апарган.
Тыва Арат Республиканың аъттыг эскадронунуң командири турда, дайынчы болгаш политиктиг өөредилгени бедик деңнелге тургусканы дээш, 1936 чылда ТАР-ның Республика ордени-биле шаңнаан.
1943 чылдың августа эки турачы эскадроннуң бирги взводунуң командиринге томуйлаткан.
Дубно хоорай дээш тулчуушкун канчаар-даа аажок хан төгүүшкүннүг болган, немецтер каржы-дошкуну-биле камгаланып, удур шаап халдап турган. Ровно дээш тулчуушкунга бирги биле ийиги взводтуң дайынчылары чигир заводун хосташкан, демир-орук белдиринге Оолак Оюннуң дайынчылары эрестиг тулушкан. Аңаа бирги взводтуң элээн каш дайынчылары амы-тынындан чарылган, командири Оолак аар балыгланган.
Казахстанның Уральск хоорай госпиталынга балыгланган будун сегидип эмнедип алгаш, төрээн Тывазынче 1944 чылдың ноябрь айда чанып келген.
Оолак Оюн тайбың амыдыралче кирипкен үезинде Каа-Хем, Эрзин райкүүском даргазының оралакчызынга, 1958-1964 чылдарда Тес-Хем, Тожу райкүүскомунуң даргазынга ажылдаан. 1964-1969 чылдарда Республиканың аңныыр ажыл-агый эргелелиниң начальнигинге ажылдап тургаш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Оолак Оюн ТАР-ның Республика ордениниң ийи дакпыр эдилекчизи, Кызыл Сылдыс ордени, Ада-чурт дайыны орденниң бирги чергези орден-медальдар-биле шаңнаткан.
СОҢГУ АДАМНЫҢ ДУГАЙЫНДА САКТЫЫШКЫНЫМ
Ынчан 1970 чыл турган. Мен ол чылын Туранның 2 дугаар школазының 7-ги клазын дооскаш, чайгы дыштанылга үезинде аалга мал-маган карактажып турган үем. Ававыс “Кызыл-тараачын” совхозтуң бир кодан хоюн Улуг Кара-Суг деп черге чайлагладып турган.
Бир хүн, чайның башкы айында, аалывыска бедик бора аът мунган ашак кижи чедип келди. Олуй-солуй чүктеп алган ийи боозун эктинден дүжүргеш, аъдын баглаашка баглай тыртып кааш, өгге кирип келди. Топтап көрүп турарымга, бедик дурт-сынныг, ак шырайлыг, улуг ала карактарлыг, алдан хар ишти кырган-ачай болду. Ававыс келген кижи-биле мендилешкеш, дүвүрээнзиг аянныг от-көзүнде-ле барды.
Ол хүнден эгелеп-ле Оолак Каваевич ававыска эш болуп, а биске, хөй санныг школа назылыг ажы-төлге, ада болу берген. Кожаларывыс улуг улустан база Өпей даайывыстан дыңнаарывыска, төрээн калган адавыс-биле кады Улуг дайынга чаалажып чораан, чоннуң аразында хүндүткелдиг кижи болду.
Ававыс-биле чурттай бергеш, бот-боттарын эки билчир, аразында быжыг харылзаалыг, аажок хүндүлежир чораан улус.
Оолак Каваевичиниң улуг сонуургалы аңнаар-меңнээр чораан кижи. Катай демнежип алгаш, чеже катап школачы дыштаныр үелерде аң-мең аглап чорбадывыс дээр. Дайынчы кижи болгаш-ла ындыг боор, мунуп чораан аъдының кырындан аңны боолай тыртып алыр кижи болгай. Тайга-таскылдың хайырлаан олчазын аалга келгеш, чоок-кавы аалдар-биле албан үлежир кижи. Ындыг чаагай чорук улгады берген тыва кижиниң ханында, кежинде сиңе берген хоойлу-дүрүм болганын эскерип чордум.
Оолак Каваевич кышкы узун кежээлерде шаандакы тыва чоннуң төөгүзүн, культуразын, ужур-чаңчылдарын төөгүй бергенде, ол дег чечен-мерген кижи чок.
Ровно хоорайны хостажып тургаш, солагай будун балыглатканын мынча деп чугаалаар кижи: “Хоорайның бир-ле кудумчузунга изиг сегиржиишкин үезинде маңнап бар чорумда, дайзынның чакпыыл огу будумну балыглай дээпкен. Октуң бутка дегген күжүнден, бурунгаар күстүге барып ушкан мен. Ындыг бичии лаңчыы огу кижини шимчей албас кылдыр балыглаптар болду. Ооң кавынындан дыка үр үе иштинде каш-даа госпитальга эмнедип чыттым”.
Ынчан 1990 чыл, Оолак Каваевичиниң хар-назыны улгады берген турган, ававыс-биле чээрби ажыг чылдар ишти чурттай берген үези чүве. Дайын мурнунда чылдарда АРШ-ка ажылдап тургаш-ла, хүн демдеглели кыдырааштыг (рукопись-дневник) турган кижи болду.
Бир хүн мени кыйгырып алгаш: “Хөй чылдар иштинде бижип чораан дептерим бар. Кызылда оглум бажыңында шыгжап каан мен. Сен ону алгаш, шыгжап ал” — деп меңээ так чагаан кижи. Ол чугаа соонда, бир ай болгаш, Кызылда бажыңга чеде бердим. Бажыңның ээзи чаававыс, адавыстың чагып турган дептерин (рукопизин) мээң келир мурнумда-ла (ийи хонук бурунгаар-ла) чогаалчы эжи алгаш, республика архивинче дужааптар мен дээш, алгаш барган болду.
Чогаалчы Василий Пивоваров “Эки турачылар” деп номунда Оолак Каваевичиниң ол рукопизинден база үзүндүлерни киирген болду.
Элээн үе эрткен соонда, республика архивинден адавыстың бижип турган демдеглелин айтырып чедеримге, шынап-ла, ол дептер (рукопись) республика архивинде шыгжаттынган болду.
Ыдыктыг Улуг дайынның киржикчизи Оолак Каваевич бистиң амыдыралывыска көстүп кээп, биске кижи болуп хевирлеттинеринге улуг боттуг дузаны чедиргенин хүндүткел-биле бодап чоруур мен.
/ Тамба ХҮРЕҢ-ООЛ.
Туран хоорай.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №17 2026 чылдың май 7
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар max.ru/join/egenQ...