Бода согар деп барганда, шилээн малды өдекке арттырып алыр. Артканнары одарже үне бээрге, арттырып алган малын аайлаар. Ынчан өдектен шала озалааш черни шилип алыр. Өдек ортузунга мал сокпас, ынчанмас дээр.
Чүге? Чүге дээрге мал аттыг чытчы чүве-дир. Чыдындан билип
каапкаш, мөөреп, бустап, ол черни холдары-биле касканнап
туруп бээр. Ынчангаш шала хайыы черге согары ол чүве-дир.
Хөй мал-маган көрүп турда, хой дөгербес, бода сокпас. Адыгуузун мал чүнү билирил ол деп болбас, олар шупту чүвени караа-биле көрүп, думчуу-биле чыт хап турар боор.
Чүге ынчанмазыл?
Чүге дээрге ындыг чүве тоовас улус үр-даа болбайн, ядарап каар дээр.
Боданы соп аайлааш, бода соккан кижи ол черни алгап-йөрээп каар чүве-дир:
Согар дээш сокпадым,
Хереглээштиң соктум.
Соккан черимге
Шокар бызаа төрүттүнер болзун! – дээш, бода соккан черинге балдыны арттырып каар дээр.
Чүге? Чүге дээрге боданы балдының арты-биле хаваанче согар. Ол эң чиик арга дээр. А бода мал балдыны таныыр, билир чүве ышкажыл. Ынчангаш мал олче чоокшулавас, мөөреп, дүвүревес боор-дур.
Адыгуузун амытан безин амы-тынындан чарлыр хөңнү чок боор чүве ышкажыл. Ам канчаар, Бурган башкы кижи амытанны азыраан малын дөгерип, соп чип чоруур кылдыр чаяап каанда.
Шээр-даа малдың, бода-даа малдың эъдин тыва кижи чүгле чүстеринден, адырар ужурлуг черлеринден адырар. Кайы хамаанчок балды-биле одура шаап, үзе-чаза үүрмектеп болбас, ынчанмас дээр.
Чүге? Чүге дээрге ол азыраан малыңны хүндүлевейн турарың ол боор. Ынчаар үүрмектеп каапкан сөөктүг быдаа бичии уругларга айыылдыг бооп болур. Быдаага чартыланган хирээнди сөөктер эңдере боор.
Ылаңгыя чода сөөгүн дорт сый какпас, ынчанмас дээр.
Чүге? Чүге дээрге аъдындан аңдарлып, бертинип болур. Азы бедик черден аңдарлып, кээп ужуп болур дээр. Азы кезээде аът чок чадаг чоруур кижи болур.
Дүлген сөөктүг эътти ыяап-ла арыг кылдыр хемдиир. Аңаа эът арттырып болбас. Чедир хемдивээн эъттиг сөөк октавас, ынчанмас дээр.
Чүге дээрге ол мал-маганга багай болур. Ядараарының херечизи дээр.
Ол хамаанчок, тыва кижи сөөк бүрүзүн канчаар хемдиирин безин сагып чораан чүве-дир.
/ Валентина МОНГУШ.
“Ак баштыгларның алдын үүжези” деп номдан.
“Шын” №43 2025 чылдың ноябрь 6