Үе-шагның сайзыралының аайы-биле «Шын» солунга үнген материалдарны социал четкилерде ВКонтакте болгаш телеграм-каналда салып турар бис. «Шын» солуннуң социал четкиде хууда арыннарының номчукчулары, бижидикчилери хүнден хүнче өзүп, көвүдеп олурар. Ол кончуг эки. Тыва дылда бижиттинген материалды номчуур, сонуургаар чонувус барынга өөрүүр бис. Ынчалза-даа чамдык таварылгада социал четкиде кандыг-ла-бир бөлүктерже редакцияның корреспондентилериниң бижээн материалдарын хоолгалааш, авторунуң адын болгаш кайыын алганын биживейн, бодунуң хууда бодалы ышкаш, хоолгалааш салып турар номчукчулар барын каш-даа катап эскердивис. Харын-даа мырыңай ук материалга хамаарыштыр чоннуң салган айтырыгларынга бодунуу дег харыылап турарын көөрге, эпчок, хейде-ле бодувус ыядыр-дыр бис.
Ынчангаш авторнуң эргезиниң дугайында чүүлдү бижиир деп шиитпирледим. Бир дугаарында авторнуң эргези дээрге чогаалчының азы чогаадыкчының бодунуң чогаадып кылганы чүүлү азы ооң хууда бодалы-дыр. Бөдүүн сөстер-биле чугаалаарга, өске кижиниң бижээн чүүлүн чөпшээрел чокка хоолгалаары хоруглуг. Авторнуң эргезин хажыдып, хоолгалааш, бодунуң бодалы азы бижии кылдыр чонче үндүр салыры, бодунга дүүштүр эдип-чазаары, бирээде, чараш эвес, ийиде, хоойлуга дүүшпес чорук-тур.
Чогаадыкчы кижи кандыг-ла-бир чүүлдү бижип олурда-ла ол эргелиг апаар. Ол бо бодалымның автору-дур мен деп каяа-даа бүрүткетпес. Чижээлээрге, кайы-бир сайтының арынынга салыр дээш бижээн чүүл болза, автору ынчан ук материалга хамаарыштыр ону камгалаар эргелиг апаар.
Эртем ажылы, чогаал болгаш уран чүүл дээш шупту материалдар авторлуг болур. Агаардан чүү-даа бижиттине бербес. Чижээлээрге, номнар, статьялар, социал четкилерде бижиктер, чарлалдар, инструкциялар, бараанның тайылбыры, ырының аялгазы, ырының сөзү, аранжировкалар, аудиовизуалдыг ажылдар, кинолар, рекламалар, видео-өөредиглер, анимациялар, хол-биле чураан чуруктар, фото-чуруктар, графикалар, инфографикалар, логотиптер, сайтының макеттери дээш бүгү чогаадыкчы ажыл авторлуг болур.
Чугула чүүл болза чогаадыкчы ажылдың тускай, эге хевириниң автору камгалаттынып турар, а ооң үндезининде турар бодалдар, аргалар азы барымдаалар эвес.
Авторнуң эргези ийи хевирлиг:
Бирээде, чамдык чүүлдер чүгле авторга хамааржыр, өске кижиге дамчыттынмас чүүлдер турар. Чонче үндүр салыр-салбазын автор боду шиитпирлээр.
Ийиде, чамдык чүүлдерни автор боду өске кижиниң эргезинче берип болур. Ол эргени садып-саарып, азы белекке берип, керээ ёзугаар ажыглалче дамчыдып база болур. Чижээлээрге, бир-ле организацияда ажылдап турар дизайнер ук албан чериниң логотивин чураан болза, логотип ол дизайнерниң болбас, а организацияның болур ужурлуг. А бир эвес дизайнер хостуг үезинде бодунуң күзээни чүүлдү чураан болза, ол ажыл дизайнерниң хууда ажылы болур. Чуруктуң автору дизайнер боду болур.
Ол дег «Шын» солуннуң ажылдакчыларының даалга ёзугаар бижээни материалдары редакцияныы-дыр. Бир эвес ол чүүлдерни чөпшээрел чокка хоолгалааш, бодунуң бижээни дег блогунга азы өске бөлүктерге-даа салгаш, авторун айытпас болза, хоойлу хажыдыышкыны-дыр.
Авторнуң эргезинге хамаарыштыр хоойлужудулга
Россияда авторнуң эргелери Россия Федерациязының Хамааты кодекизиниң 4-кү кезээ-биле чурумчуттунган. Оон аңгыда делегей чергелиг дугуржулгалар бар, чижээ, Литературлуг болгаш уран-чечен чогаалдарны камгалаар талазы-биле Берн конвенциязы болгаш Бүгү-делегейниң авторлуг эргелер дугайында конвенциязы бар.
Авторнуң эргезиниң хуусаазы
Кандыг-ла-бир чогаалдың автору мөңгези-биле артар болбайн канчаар. Ынчалза-даа эрге-хоойлу ёзугаар авторнуң эргези ооң бүгү амыдыралының дургузунда болгаш өлген соонда, 70 чыл эрткижеге чедир турар. Ол хире үе эрткенде, ук ажыл хөй-ниитинии болуп, кым-даа ажыглап болур.
Авторнуң эргезин хажытканы дээш, хоойлу ёзугаар административтиг болгаш кеземче херээн оттуруп болур дээрзин чамдык номчукчуларывыска сагындырар-дыр бис.
Хоолгалавас, а үлежир
Бир эвес «Шын» солуннуң социал четкиде арынынга үнген чүүлдерин сонуургааш, үлежиксээн болзуңарза, материалдың адаанда авторун болгаш солуннуң каш дугаар үндүрүлгезинге, кажан, каштың хүнүнде үнген деп медээлерин балавазын диледивис. Аргалыг болза материалдарны хоолгалавайн, а арын-биле үлежири (репост) чугула. Бодал оорлаарын соксадыр дээш, тайылбырны бижидим.
/ Айдың ОНДАР.
Чурукту ГигаЧатка чураан.
“Шын” №9 2026 чылдың март 12