Бок реформазы – чуртта чидигленген айтырыгларның бирээзи. Бокту чыыр шөлдерни дүрүм ёзугаар тускайлап тургузар хүлээлгелиг регионнарның күүседикчи органнары-даа, оон бокту үндүр сөөртүр операторлар-даа боттарының хүлээлгелерин бүрүнү-биле күүсетпейн, бок дээш чурттакчы чондан төлевир чыып алырын мурнатканынга кижилер хомудап турар.
Коммунал бок айтырыгларынга хамаарыштыр тус чер эрге-чагыргаларынга, регион операторларынга хомудаары шоолуг-ла түңнел чок болганы-биле бо айтырыгга боттарының эрге-ажыктарын хоойлу-дүрүм аргалары-биле чедип алырынче чурттакчы чон шилчип эгелээн. Оларга халас болгаш өртектиг-даа юридиктиг дузаны чедирер адвокаттар-даа тыптып келген. Ооң дугайында медээлер массалыг информация чепсектеринде көстүп келгилээн. Эң ылаңгыя бок операторларынга хамаатыларның төлеп турар акшазынга хамаарыштыр маргылдаалыг айтырыгларны судтарга шиитпирлеп турар апарган.
Бокту үндүр сөөртүрүнге ачы-дузаны чурттакчы чонга дүрүм ёзугаар чедирбейн, акшаны регионда компания төледип ап турар чөптүг эвес чорук дугайында херекти Пенза областың суурларының бирээзинде чурттап турар улуг назы-харлыг херээжен кижи судка ойнап алган. Суурда бок төгер контейнер ооң бажыңындан 830 метр хире ырак черде, хар-назыны улуг, кадыы багай болгаш, бокту ол контейнерге аппарып, төп шыдавазын, ынчангаш бок акшазын төлээринден ойталаар дугайындан билдириишкинни судка ол киирген. Суд ол байдалды сайгарып көргеш, кырганга бок талазы-биле ачы-дузаны регионда оператор чедирбейн, акшаны төледип ап турары чөптүг эвес деп шиитпирни үндүрген. Суд ындыг шиитпирни хүлээп алганының чылдагааны — санитар негелделериниң дүрүмү ёзугаар контейнер тургускан шөл хамаатының бажыңындан 20 метрден чоок эвес, 100 метрден ырак эвес болур ужурлуг.
2019 чылда эгелээн “бок реформазында” хамаатыларның хоойлү-дүрүм ёзугаар эрге-ажыктарының камгалалы барык чогунуң дугайында айтырыг Россияның регионнарында юридиктиг деңнелде көдүрлүп турар апарган. Бок операторларының интернетте албан ёзузунуң сайтыларынга боктү үндүр сөөртүр талазы-биле ачы-дуза көргүзериниң, ооң өртээн төлээр дугайында керээ дугайында чарлаан соонда, хамааты бүрүзү-биле керээ чардынган деп санаар чурумну хүлээп алганы, хамааты бүрүзү-биле керээни чарары албан эвес болганы “бок акшазын” чурттакчы чондан албан төлээр үндүрүг хевирлиг кылдыр чыыр арганы регионнарда бок операторларынга берген.
Москва областа хамааты бок төлевирин ооң судка киирген билдириишкининде айыткан үеде регионда операторга шуут төлевес шиитпирни суд хүлээп алган. Бок долу контейнерлерни, оларны өй-шаанда үндүр сөөртпээнин көргүзүп, 6 ай дургузунда тырттырган фото-видеоматериалдарны башкарыкчы компанияга болгаш тус чер администрациязынга киирген ооң билдириишкиннеринге бижимел харыыларны барымдаалап көргеш, хамаатының бок айтырыынга эрге-ажыктарын суд камгалаан. Бок херектерин судтар ханы сайгарып, чөптүг шиитпирлерни хүлээп ап турары бок операторларының ажылын шыңгыыраткан, харын-даа экижиткен деп болур.
Бок айтырыынга бодунуң эрге-ажыын камгалап, бок акшазын регионда операторга төлевезин суд дамчыштыр чедип алыр талазы-биле юридиктиг арга-сүмелер массалыг информация чепсектеринде көстүп келгилээн. Бирээде, контейнер шөлүнде боктуң чыылганын, өй-шаанда үндүр сөөртпээнин, ай-хүнүн фото-видеоматериалдарга айтып тырттырып алыр, ону херечилээн кижилерниң чугаазын бижидип, ай-хүнүн фото-видеоматериалдарга айтып каар. Ийиде, “бок ачы-дузазын” чедирбейн азы долу эвес чедирип турар, ол дээш төлевирни эвээжедир азы төлевезиниң дугайында башкарыкчы компанияга, регионда бок операторунга, тус чер администрациязынга хомудал билдириишкиннерни киирер, билдириишкинге фото-видеоматериалдарны кожар, башкарыкчы компанияга, регионда бок операторунга, тус чер администрациязынга хомудал билдириишкиннерге бижимел харыыларны чедип алыр. Үште, башкарыкчы компания, регионда бок оператору, тус чер администрациязы хомудал билдириишкиннерге чөптүг харыыны бербес болза, Күрүнениң чуртталга инспекциязы, Росхереглелхайгааралы күрүнениң контроль органнарынче хомудал билдириишкиннерни киирер. Дөртте, олар чогуур харыыларны бербес болза, район азы чөпшээрежилге судунче киирер хомудал билдириишкинни белеткээр. Билдириишкинге фото-видеоматериалдарны, херечи кижилерниң чугаазының видеохевирин, башкарыкчы компанияның, регионда бок операторунуң, тус чер администрациязының, Күрүнениң чуртталга инспекциязы, Росхереглелхайгааралы күрүне органнарының бижимел харыыларын кожар. Беште, судка киирген билдириишкинге кошкан материалдарны ханы сайгарарын, оларның юридиктиг шын барымдаалыг болурун чедип алыр. Бир эвес арга бар болза, судка сайгарылгага адвокатты киириштирери дузалыг боор.
“Бок ачы-дузазының” акшазын төлевезин азы ооң хемчээлин эвээжедирин чедип алыры белен эвес айтырыг, регионда оператор дээш “бок реформазын” боттандырып чорудары-биле ажылы холбаалыг бүдүрүлге болгаш албан черлери-биле “тутчуру” кончуг берге, ынчангаш хамаатылар бөлүглежип алгаш, судтар дамчыштыр ону шиитпирлээни дээре деп юристер сүмелеп турар.
Россия Федерациязының Дээди судунуң 2022 чылдың июнь 28-те тайылбыры-биле алырга, кадыг коммунал боктарның хемчээлин болгаш регионда оператор оларны үндүр сөөртүп турарын тодаратпайн, бок дээш акшаны төледип алыры российжи хамаатының РФ-тиң Хамааты кодекизинде быжыглаан эрге-ажыктарын үреп турары деп демдеглээн.
“Бок акшазын” чөптүг чылдагааннар-биле төлээринден ойталаан хамаатыларның судтарга киирген хомудалдарын судтар чөптүг деп үнелеп көөр таварылгалар суд ажыл-чорудулгазының практиказында чылдан чылче көвүдеп турар. Ол дээрге “бок реформазының” утка-шынарының экижип турарының база бир херечизи-дир.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту “Шынның” архивинден алган.
«Шын» №32 2026 чылдың август 20
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn