2000 чыл. Ол чылын мал ажыл-агыйлыг ишчилерге дыка берге кыш болган. Хар улуг, кончуг соок кыш болган. Барык ай ажыр соок -40 градус ажыг, харын-даа чамдык черлерге, ылаңгыя хову талазы -50 градус ажыг турган. Ооң кырындан хөртүктелдир хадып каапкан. Чамдык улус сактып-даа тур боор. Час орай келген.
Бо таварылга бистиң кыштаавыска болган. Апрель 19-туң дүнезинде дыка улуг өл хар чаапкан. Кодан иштиниң харын аштап тургаш көөрүвүске, бир ыдывыс сиген кажаазында өлүп чыдар болган. Овчарка ыт. Кара деп адаар улус бис. Чанынга чеде бээривиске, хөрээн мүн-не көдүрүп чыдар, бел талазы шуут угдунмас, карактары багай, бүлүргей. Мойнак деп ыдывыс база чок. Оваалап каан ыяштар артында өлү берген чытканын тып алдывыс. Бичии-даа шимчевээн, өл харга шугладып алган чыдыр. Ужур ёзугаар ыдывысты ажаадывыс. Уругларның ачазы ыдының аксын чээрген-биле арай деп ажыткаш, чаг суп кааш, тачка сөөртүп алгаш, өгден элээн ырак арга кыдыында хадың чанынга аппаргаш, кудуруунуң ужун үзе каккаш, сыртандыргаш, орнукшудуп каан. Ыттарывыстың ээргизи-даа дыңналбастаан, кодан ээнзирээн. Каравыс 2 дугаар хонуунда сербээ чүве туруп келген. Бут кырында туруп-даа, кылаштап-даа шыдавас, чем-даа чивес, кыйгырарга, кижиже-даа келбес. 3-кү хонуунда сиген кажаазындан үнүп келген өрү-куду көрүп-ле турар, өгже-даа келбес. Кежээ өг чанынга эккеп алдывыс. Бичии суг ишкеш, чыдып алган, ол-ла. 3 хонганда уйнуум кырган-ачазы мени-ле кыйгырып турар. Мону көр, деп-ле бо! Көрүптеримге, ажаап каан Мойнагывыс кара-сугда келген суг ижип турар болган. Па, дадайым! Чүү болган, шуут кайгап калган бис! Байдалды истеп, чылдагаанын дилеп эгеледивис. Буруу чемгерген чемде деп түңнелге келдивис. Мен дой болган черден хөй чем артынчылары эккелгеш, ыттарымны чула чемгерген кижи мен. Ынчан аяк-сава эмгелеп турган уруглар чем артынчыларынче рюмкаларда арттырып каан арагаларны төпкен болган. Түңнелинде ыттар эзирээн, билбестээн. Барык бир неделя чүдеп баксыраан. Мойнак 3 хонук угаан чок чытканы ол. Каразы овчарка болгаш угаанын салбаан, чүгле улуг эзирээн. «Ыт ишпес ажыг суг» деп чугаа, шынап-ла, бодунуң утказын бадыткааны ол. Араганың хоразы ол хире улуг-дур.
Улуг-бичии эр-херээжен чон, оолдар, кыстар! Пиво, арагаже хандыкшывайн көрүңер. Боттарыңарның келир үеңерни бодаңар! Силерниң салгалыңар кадык болзун! Олар келир үениң кадрлары-дыр, төрээн чериниң, чуртунуң удуртукчулары-дыр. Чуртувустуң келир үези аныяк-өскенниң холунда деп чүвени утпас болза эки. Келир үеде ада-ие болур аныяктарга, оолдар, кыстарга, хөй уруг-дарыг иези кижи болганымда, чүрээм ханызындан чагыырым — черле арага, пивонуң авыяазынга алыспаңар, бүзүревеңер. Бодуңарның төрүмел, быжыг туружуңарны суларатпаңар! Үстүнде бижээним чижекти безин сайгарып көрүңер даан. Дириг амытаннар кезээде бойдуска чоруур, каң кадык чораан амытаннар бичии арагага кайы хире чыттыр кактырган-дырлар! Ыттарның организми кайы хире быжыг боор ийик? Олар бо таварылганың соонда көңгүс багай талазынче өскерли бергенин чугаалажып турдувус. Кедергей коданчы, маңгыр, сергек, чаптанчыг чаңныг уксаалыг ыттарывыс көзүлдүр-ле өскерли бергенин эскерген бис.
Бо бичии чүүлүмнү катап-катап номчааш, сайгарып, араңарда чугаалажыңар даан. Бо чүүл кижи бүрүзүнге кандыг-бир эки үзел-бодалды бээр болза, ол меңээ улуг өөрүшкү болур! Арыг, ак сеткилимниң ханызындан силерни кадык, элээр амыдыралче кыйгырып тур мен. Чуртувустуң келир үези аныяк-өскенниң холунда деп чүвени утпас болза эки.
Чүгле бурунгаар! Депшилгелиг!
/ А.И. ДИРЧИН, күш-ажылдың хоочуну, хоочун башкы.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY