| Часкы хову ажылдары |
Таңды кожуунда фермер Боровиковтуң тараажы ат-сураа республикага эки билдингир. Бо тараажыга эң-не баштай ужурашкан кижи безин ооң аажы-чаңының эвилең-ээлдээнден, ааскыр-сөскүр чугаакырындан Александр Максимович ажык сеткилдиг дээрзин дораан-на эскерип каар. Бодунуң ишти-хөңнүн душкан кижи бүрүзүнге ол кайын-на тө каап чоруур аан. А бо тараажы ажыл-херээнге Александр Максимович ылап-ла ажык кижи, ажылында чедиишкиннериниң-даа, чедер-четпестериниң-даа, Таңды кожуунга болгаш республикага-даа чер ажылын канчаар чорударынга-даа хамаарыштыр бодунуң хамаарылгазын ажыт-чажыт чокка чугаалаар.
Төк кээп дүжүп, төрүттүнген чурту Бай-Хаакка ойнап өзүп, өөренип, өгленип-баштанып, Таңды кожууннуң төп эмнелгезинге 37 чыл дургузунда дүрген эмчи дуза машиназының чолаачызынга ажылдап чораан. Эмнелгеге чолаачылап ажылдап чораанынга Александр Максимовичиниң таарзынган, харын-даа мырыңай чоргаарланыр хире сеткилин ооң чугаазындан эскерип болур. Ынчанмайн канчаар, дүрген эмчи дузазының чолаачызы машиназын кезээде белен байдалга тургузарындан, эмчилерни аараан кижилерге дүрген болгаш озал-ондак чокка сөөртүп чедиреринден база хөй чүүл хамааржыр.
Александр Максимович көдээге өскен болгаш, тараажыларның ажыл-ижин база бичиизинден-не эки билири чугаажок. Тараалаң оран Таңдының ээлери өгбелериниң тараажы сагыш-сеткили ооң мөзү-бүдүжүнге төрүмелинден сиңген болбайн аан. Чуртка социал-экономиктиг байдал чиндиргей, акша-шалыңны ай-айы-биле күрүне бербейн баргылаар үеде Александр Максимовичиниң сагыш-сеткилинге, харын-даа мырыңай хан-дамырынга тараажының ханы хайнып келген. Эрги трактор септеп, андазын, илиир дээн ышкаш эрги-саргы кожуг дериг-херекселдери тыптынып алгаш, Успенка суурнуң чоогунга ээн чыткан шөлдү 2007 чылда аңдарып, аңаа тараа үрезини чажып, дыка хөй эвес-даа болза, дүжүттү ажаап, тараажының ажылын алыс дөзүнден шиңгээдип ап эгелээн. Тараа өстүрүп болур мен деп бодунга бүзүрей бергеш, 2013 чылда тараажы фермер ажыл-агыйын хоойлу-дүрүм ёзугаар бүрүткеткен.
Бедик дүжүттү өстүрүп, хөй тарааны ажаап алыр чүткүлүнден аңгыда, фермер Боровиков кайы сорттуң тараазын каяа, канчаар тарып өстүрерин шенеп чоруур. Кызыл-тасты, арбайны, кырлыг-караны (гречиха) тарып өстүреринге арга-дуржулгаларны чорудуп турган. 2022 чылда 40 га черге лённу безин тарып өстүрген. Таңдыга республиканың көдээ ажыл-агыйның улуг арга-дуржулга станциязы турган совет үеде безин лённу тарып өстүреринге эртем-шинчилел арга-дуржулга ажылдарын чорудуп турбаан чүве-дир. Шаанда харын орус тараачыннар лённу Таңдыга боттарының хереглелдеринге өйлей тарып өстүрүп, лёндан үстү болгаш хендирни болбаазырадып ап чораан. Лённу Таңдыга эвээш эвести тарып өстүрүп болур деп Александр Максимович санап турар. Чүгле ону болбаазырадырынга, оон алган чиг эттен продукция бүдүреринге эвээш эвес чарыгдалдар херек апаар. Черле ынчаш лённу хөйү-биле тарып өстүрүп, болбаазырадып турар төп регионнарның деңнелинге ажылдаары берге херек болбайн аан. Чүвени канчап билир, шаа барып лённу база Тывага хөйү-биле тарып өстүрүп турар-даа апаар чадавас.
Ооң фермер ажыл-агыйының быжыгып тургустунарынга республиканың удуртулгазының, регионнуң көдээ ажыл-агый яамызының дузазын Александр Максимович демдеглеп, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг боду кээп, тараа шөлдерин кезип көрүп, ажыл-агыйда байдал-биле таныжып чораанын чугаалады. Акша-хөреңги болгаш материалдыг деткимчени дуза алыксаан кижи бүрүзүнге бербейн, улам-на хөгжүп, продукцияны хөйү-биле бүдүрүп турар ажыл-агыйларга мөөңнеп бээри алызында түңнелдиг боор деп бодалын фермер илередип турду.
Фермер Боровиковтуң Бай-Хаак суурда улуг эвес баазазынга чедип, ооң боду-биле ужураштывыс. Эрткен 2025 чылда 400 га шөлге кызыл-тас, сула тараан болза, бо чылда тараа шөлүн 570 чедир улгаттырган. Аңаа чажар 60 тонна үрезин фермерниң аңмаарында белен. Ниитизи-биле фермерде 71 тонна үрезин бар. “10 тонна хире үрезинни ону хереглээр ажыл-агыйларга садып болур мен, ооң өртээ Саян артындан садып алыр үрезинниң өртээнден чиик болур” — деп, Александр Максимович чугаалап турду.
Часкы хову ажылдарынче киирер тракторлары болгаш кожуг машиналары белен. Оларның техниктиг байдалын эрткен күзүн хынааш, тургузуп каан. Апрельде агаар-бойдус чылый бээрге, оларга кывар-чаар материалдарны куткаш, ажылдаткаш, ховуже үндүрер. Ол техника-биле часкы хову ажылдарын чорудар механизаторлар-биле дугуржулгаларны чарып алган.
“Тараа дээрге чаш уруг ышкаш, эки ажаалда херек. Ооң үрезинин агаар-бойдустуң таарымчалыг үезинде чажар, бок сигеннерни үндүрбези-биле культивацияны өй-шаанда чорудар, суггарар болгаш чемишчидерге, бедик дүжүттүг боор” — деп, Александр Боровиков чугаалады. Чемишчидилгеге органиктиг суук бүдүмелдерни ажыглап турар. Оларны чаштырар кожуг машиназы фермерде бар. Чемишчидилгени боду хууда чорудуп турарын чугаалады. Чүге дээрге ол элээн нарын ажыл, ооң холумааның химиктиг составын өйлээри дээш өске-даа чүүлдерни сагыыр апаар.
Республикага совет үеде туткан суггат четкилериниң шуптузун катап ажыглалга киирер дээш, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның чорудуп турар ажылын фермер Боровиков бүрүнү-биле деткип турар. Таңды кожуунда Аргалыктыда (Арголик) кагдынган суггарылга системазын катап ажыглалга киирерин фермер тараажы планнап турар. “Аргалыктының суун ажыглаарда, чаашкынналдырып суггарар дериг-херексел эргежок чугула, ону садып алырынга база дуза херек — деп, Александр Максимович чугаалады, – Хөрзүнү чуга болгаш минералдыг тургузуу байлак эвес бистиң шөлдеривиске бедик дүжүттү чаашкынналдырып суггарып, бүлгүртүп чемишчидип тургаш, ажаап ап болур”.
Фермер Боровиков тарып өстүрүп, ажаап алганы тараа аймаан чүгле республиканың иштинде хереглекчилерге сайгарып берип турар. Мал-маганның саны өскени-биле холбаштыр суланы садып алыр кижилер хөй апарган. Ынчангаш мал чеминге ажыглаар суланы көвүдедир тарып өстүрер сорулгалыг.
Ш. МОҢГУШ.
Ада ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26