Олег Намчан баштайгы шүлүктерин школага өөренип чорааш, шенеп бижип эгелээн. Оон чоорту чогаадыкчы чоруун сайзырадып, чамдык шүлүктеринге боду аялганы чогаадып, ыры кылдыр хуулдургаш, ырлап чоруур бот-тывынгыр хөгжүмчү апарган.
Олег Александрович 1962 чылдың октябрь 5-те хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Школаны 1981 чылда дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин күүсеткеш, тускай ортумак эртемни чедип алган. Ажылдап чораан үелеринде көвей шаңнал-макталдарны ап келген. Амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада, хууда ажыл-агыйлыг, өг-бүлелиг, ажы-төлдүг, уйнуктарлыг, Шагаан-Арыг хоорайда ажылдап, чурттап чоруур.
Ол бодунуң дугайында мынчаар чугаалаар: “Ада-ием шагда бо өртемчейде чок. Өөм ишти дээди эртемниг, амгы үеде хүндүлүг дыштанылгада. Уруум, оглумну кайызын-даа дээди эртемге чедирип, оларның кижизидилгезинче улуг кичээнгейни салган бис. Олар эки ажылдап, чурттап чоруурлар. Чонум, чуртум дээш кызып ажылдап чордувус. Багай чүүлдерге чаңчыкпайн, адааргал чок, өскелерни деткип, чонувус аразында эптиг-найыралдыг чурттап чор бис”.
Олег Александровичиниң бойдуска хамаарылгазы онзагай, ооң бижээн шүлүктеринде ону алгап йөрээген одуруглары хөй. Алыс боду черле ажылчын, эрес-кежээ, шимченгир, туттунгур-кавынгыр, шевер кижи болгаш ооң холу черле анаа куруг орбас. Ыяш, демирден кылган чогаадыкчы уран-шевер ажылдары кайы хөй. Төрелдери-биле субурган-даа кылганнар, ооң таваан салчып, ону хоюглап, будуп буянныг ажылды кылышканнар.
Ол оран-чуртунуң чараш-каазын магадаар, булуң бүрүзүнге четкен-даа болза, ам-даа аян-чорукчулаар күзели уламчылавышаан.
— Чогаалчылар слёдунга эки белеткелдиг кириштим. Мени үнелеп, хүндүлеп, араңарже киирип алганыңарга өөрүп, мөгейбишаан, бодумну аас-кежиктиг мен деп санап чоруур мен. Чогаадыкчы бөлүк бир демниг бооп, бот-боттарывысты танып-билчип, спортчу оюннар ойнап, ыр-шоорну чаңгыландыр ырлажып, эки дыштанып алганывыс онзагай болду. Слёт бедик деңнелге эрткен деп санап тур мен. Дискээм кемдээн-даа болза, спортка сонуургалым читпээн, бо хүнге чедир спорт мээң хандыкшылым болуп арткан-даа, ооң улуг мөгейикчизи, көрүкчүзү, аарыкчызы, деткикчизи мен – деп, Олег Александрович чугаалаар.
Олег Александрович чогаал дугайында бодунуң бодалдарын илеретти: “Чогаал бистиң төөгүвүс, чаңчылдарывыс болгай. Эртем биле чогаал — эң күштүг кижизидилге. Ында чажыттар хөй, оларны бис өгбелеривис дег дилеп, ажыдып, өөренир болгаш өөредип чоруур бис. Мону угаап көөр болза эки. Кандыг бойдустуг черге төрүттүнген сен, оон чүдүлге, йөрээлдер, чаңчылдар төрүттүнүп келир. Амыдыралдың төөгүзүн чогаалдардан билип ап чурттап чоруур бис, ону өгбелеривис биске арттырган. Чогаалчылар тыва чуртувусту делгереңгей, билдингир сайзырадып чоруурлар.
Кажан бо бүгүнү угаап, билип чоруур болзувусса, ону боттарывыска шенеп, өөренир ужурлуг бис, оон башка чонувуска кандыг үлегер-чижек, өөредиг бээр бис? Бижээн чүүлдеривис херек кырында хоозун болур болгай.
Кажанда-даа аравыста бөлүктерге ылгажып турбас болзувусса эки. Шупту бөлүктерде хүндүткелдиг, бедик алдар-аттыг башкылар, малчыннар, бөдүүн ажылчыннар, тергиин хоочуннар дээштиң кымны чок дээр.
Тываның чогаалчылары бодунуң 3-кү чыыжын чыып, байырлыг хуралын эрттирген болгай. Улуг Тиилелгениң 80 чылынга кижи бүрүзү эки белеткенип, чогаадыкчы ажылдарда идепкейлиг киржип турар. “Хөйү – чаңгызы, чаңгызы – хөйү дээш” деп өөредиглиг угаадыгны удуртулга болдурганын чугаалап каайн. Ажыл-иживис демниг, хайымныг”.
Олег Намчан Тиилелгениң 80 чылынга тураскаадып, “Тайбың чечээ” деп шүлүктер номун чырыкче үндүрген. Номун тускай шериг операциязының дайынчыларынга тураскаатканы онзагай. Номнуң даштыкы болгаш иштики каасталгазы утка-шынар талазы-биле авторнуң тывынгыр, сагынгыр чоруун көргүскени номчукчунуң сонуургалын оттурупкан деп болур. Олег Александровичиниң чон аразында ады бо чоокку чылдарда билдинип, шүлүк бижиир аянында ооң бот-тускайлаң үнү дыңзып, чогаадыкчы хөөнүнүң көрүжү делгемчип, бижээн шүлүктериниң утка-шынары каш янзы болуп турарын чечен чогаалга сонуургалдыглар эскерген боор.
Олег Александр- ович – Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Ооң чогаадыкчы иштики сеткил-хөөнү делгем, энерел долган сагыш-бодалы байлак, кээргээчел чоруу-биле уян үннүг бооп, бодунуң шүлүктеринге аялганы чогааткаш, чонга бараалгадып чоруур бот-тывынгыр хөгжүмчү, салым-чаяанныг ыраажы. Ол бодунуң төрээн кожуунунуң сумуларынче “Культурлуг десант” бөлүүн эвилелдеп алгаш, чон-биле ужуражылгаларны эрттирип турары мактаксанчыг. Авторга чылыг күзээшкиннер-биле оон-даа ыңай демир-үжүү ылгын болуп, номчукчуларга солун номнары үнүп турарын күзеп каалы.
/ Раиса ОНДАР, Тываның улустуң башкызы, РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №49 2025 чылдың декабрь 18