Июль 11-де Цеченлинг хүрээзиниң лама башкыларының киржилгези-биле август айда болур делегей чергелиг IV буддийжи шуулган уткуштур база Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылынга, Тыва Республикада Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылынга тураскааткан ыдыктыг ёзулал болган. Ыдык Будда бурганның овур-хевирин Дус-Даг суурда мани-хүртү чанынга улуг өгбе Одаң Донгактың амгы салгалдары хөй чоннуң киржилгези-биле диргизип салган.
Бо чылын Өвүр чону тыва чечен чогаалдың үндезилекчизи, мерген өгбевис Виктор Шогжапович Көк-оолдуң 120 харлаанын демдеглеп эрттирген. Дус-Даг суурда Чогаалчылар шөлүнде тураскаалдарга немештир чогаалчы Эдуард Донгактың база Культура бажыңының чанынга алдарлыг хөөмейжи, чогаалчы Санчы Донгактың хөрек тураскаалдарын төрелдери тургусканнар.
Ол ышкаш Дус-Даг суурга июль 11-де эртенгиниң 9 шакта Ыдык Будда бурганның овур-хевирин диргизип олуртур төөгүлүг ёзулалдың ажыдыышкынынга чаңчыл ёзугаар башкы Александра Донгаковна Сандрай аймактың база Дус-Даг сумузунуң төөгүзүн кысказы-биле таныштырган.
Бо улуг ажылды чорударынга Балчый Ламаның дуңмазы Одаң Донгактың ажы-төлү амгы 68 салгалы идепкейлиг киришкеннер. Оларга: Самбуунуң ажы-төлү — Нүрсат, Араңмаа; Дүкээниң ажы-төлү – Очур-оол, Уйнуң-оол, Кызыл-Уруг, Тас, Сарыг, Тамара, Валентина; Давааның ажы-төлү — Сандрей, Делгермаа, Күске, Дина, Саша; Дойтуктуң ажы-төлү билдинмес; Борбактың ажы-төлү – Тараачы, Шүгдүр-оол, Шура, Мара, Светпаа, Сагаан-оол, Алексей; Эниктиң ажы-төлү — Уйнук, Дадар, Мара, Володя; Шагбаңааның ажы-төлү — Саша, Севээн, Олег, Боря, Март-оол, Орлан, Саяна.
Сашаның оглу Чаян Шагбыжаа өөнүң ишти Лариса Данзырын-биле салым-чаяанныг, 10 чыл хире дуржулгалыг, бурганнар тудугжулары болгаш Будда бурганның овур-хевирин кылыр дээш, Өвүр кожууннуң база Дус-Даг сумузунуң удуртулгазы-биле дугурушкаш, ажылды кылып кирипкеннер. Чаян Шагбыжаа төрээн чери Дус-Даг суурга Будда бурганның овур-хевирин диргизип салыр деп бодап чораан бодалдарын, улуг угбалары, акылары, дуңмалары-биле сүмелешкеш боттандырганы улуг чедиишкин, чоргаарал болган.
Дугуржулга ёзугаар Будда бурганның овур-хевирин декабрь айда эрте дооскаш, Дус-Даг сумузунуң бажыңынга шыгжап тургусканнар. Дараазында чайгы үеде Айдыс Давааевич биле Сыдым-оол Тараачыевич, Оттук Улаан-Мергенович, Иван Кертик-оолович, Омак Олегович бурган олурар черни кылганнар.
Эң-не эгезинден тура сагыш човап, улуг дузазын көргүскен идепкейжилерге Буянмаа Доктугуевна Куулар, Зинаида Осурбаевна, Алдын-Сай Алексеевна, Чечек Уйнук-ооловна, Мария чаавай хамааржыр. Ол ышкаш Янчимаа Давааевна Түвекей угбалары, дуңмалары-биле 3 шоодай артышты тайгадан эккелгеш, кургадып, келген лама башкыларга бажыңын хостап, аъшкарып-чемгерип турганнар. Келген чонунга сүттүг шайын кудуп, боова-боорзаан салып хүндүлээни кажан-даа уттундурбас.
Цеченлинг хүрээзиниң башкылары: Омак Ондар (Лобсан Сундуй), хүрээниң ширээти башкызы Аңчы Иргит (Лопсан Сотпа) база Аржаан Хертек (Самдан Отсер) улуг номну номчааннар. Лама башкыларывыс ыдыктыг черивис Мани-Хүртүнү улуг Будда башкывысты кадагалап, карактап, арыг-силиин тудуп, тейлеп ап чоруурувусту чагааннар. Улуг башкылар сайзыралдың ыдыктыг номун номчуп, Дус-Даг суурда Бурган шөлүн сарыг шажынның бир өөредиглиг девискээри кылдыр ыдыктааны улуг чоргаарал.
Кызылдан Аяна Петровна, Торгалыг школазында С.А. Сарыг-оол аттыг музейниң эргелекчизи Светлана Очут-ооловна база Чимис Докул-ооловна, улуг өгбе Мара Борбаковна сөс ап, солун төөгүнү, шүлүктү, чагыг-сүмезин келген чонга чугаалап бергеннер. Чер-чуртувусту алгап-йөрээп, солун ыры, шүлүк, танцы-самны культура төвүнүң ажылдакчызы Чыргал Түлүшович Чымбалак биле Солаңгы Эрес-ооловна Донгак байырлалды каастаан.
Дус-Дагның база Донгак аймактың төөгүзүнде уттундурбас чүүлдер бар. “Тываның төөгүзү” деп номда бистиң Тану-Уулага, Дус-Даг девискээринге 300-400 муң чылдарда кижи төрелгетенниң тывылганын эртемденнер бадыткап бижээн. Ол ышкаш Моол күрүнени тургузар төөгүге тыва аймактар база киржип чораан деп “Моолдуң чажыт төөгүзүнде”, Рашид–ад-Динниң “Төөгү ажылдарының чыындызында”, Лубсан Данзанның “Алдын Допчу” деп номнарында бижээн. Ында бижээни болза тываларның төөгүзүнге хамаарылгалыг кереиттерниң бир аймаа чораан олон-тунгаиттерни бижээн. Олон-тунгаиттер дээрге моол дылдан очулдурарга, “Хөй санныг Тунгаиттер” дээни ол. Олардан тываларның Донгактары (Тону актар) укталган деп бижип турар. Дараазында улусчу чаңчылдарны, амыдыралчы сагылгаларны, ёзулалдарны, ужурларны албан сагыыры чугула болур. Ол дугайында тыва улустуң “Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас” дээн мерген угаадыы бадыткап турар.
Аян-чорук сайзырадырынга В. Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Караның халааны үстүү Кара-Туруг база Торгалыг хемниң Шалааш хаядан шурап чыдар чери, Дус-Дагда алдыы Кара-Туруг, Успа-Хөл, Морту даа оон-даа өске солун черлер бар.
Бистиң республикавыска делегей чергелиг сарыг шажын шуулганын эрттирер кылдыр шилээни анаа таварылга эвес. Шуулганның кол сорулгазы – сарыг шажынның хөгжүлдезиниң дугайында чугаалажыр шөлдү тургузары болур. База Россияның регионнарының болгаш өске-даа чурттарның аразында харылзааның чаа хевирин тыварынга бо шуулган улуг деткимчени көргүзер деп бүзүрел бар. Чүдүлге, культура база эртем эгин кожа кады чоруур, сарыг шажын чаңчылдарының дириг төвү Тыва деп көргүзер арга болур. Төрээн Тывазының сайзыралынга база Дус-Даг суурда Будда бурганның овур-хевирин ыдыктап олурткан ажылга идепкейлиг киришкен Одаң Донгак өгбениң амгы салгалдарынга, Цеченлинг хүрээзиниң лама башкыларынга, Өвүр кожуун, Дус-Даг суму чагыргаларынга база деткикчилеринге бүгү Тыва чоннуң мурнундан быжыг кадыкшылды, ажыл-ижинге улуг чедиишкиннерни күзедивис. Тыва Республика сайзыразын. Курай, курай!
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, Дус-Даг сумузунуң хүндүлүг хамаатызы.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn