Арынны дырышкак чок кылдыр сыкыртырар, кылымал карак кирбии чыпшырар, хавакка кирбиктер чурудар, хапыгыр карактарны кыдырык кылдыр кестирер, эриннерни долу кылдыр улгаттыр сыкыртырар, дыргактарны адырылбас лак-биле будудар бьюти-индустрия амыдыралче шургуп кирериниң мурнуу чарыында «макияж», «мейкап» деп сөстерни безин билбес кыстар канчаар чараштанып турганын сактып көрээлиңерем. Сайзыралдың тевии-биле чамдыызын шуут уттупкан-даа чыгыы бис. Сагындырыптарымга, шак ол эдилелдерниң үезинде кайы хире үнелиг, херек, эки турганын миннип, кээргенчиивисти деп чөгенир-даа чыгыы силер. Бөгүн бар болза, дөмей-ле садып ап, ажыглаар мен, шынары дыка эки турган деп бедик үнелели хевээр артып калган чарашпайлар база бар болза хөңнү.
Косметиканы танып эгелээнивис
Бис бичии турувуста, улуг улустуң будуттунар херекселдеринден каш-ла санныг «дээп болбас демир өрген» дег эдилелдер көрүнчүк баарынга чыдар чүве. Трельяж деп адаар кижи дурту бүдүнү-биле көстүп турар узун көрүнчүктүң ийи кыдыында ажыдыптар эжик ышкаш чиңге арыннары база турар. Арнының кыдыын, эдип алган чажының артын көрүптерде, оларны эптиг кылдыр тырткылаптар. Көрүнчүктү тумбочкада кедирип каан болур. Ооң кырында – будуттунар херекселдер. Ынчан ооң адын косметика безин дивес чүве. Бистиң көрүнчүүвүс баарынга ак-көк өңнүг, өттүр көстүп турар аастыг, хөй «өрээлдерлиг» дөрт-булуңчук чук шкатулка чыдар чүве. Ооң иштинде үш кызының болгаш авамның чаш дыраар дыргактары, шпилькалар, баш-кызарлар, невидимкалар, заколкалар бар болур. Ававыс будуттунмас болгаш, чүгле арынга чаар крем биле хүрең хаптыг пудра бар боор. А даай-авам сугга болгаш өске эштерим бажыңнарынга кире бээрге, чүү-даа бар боор. «Лебяжий пух», «Красная Москва» деп аттарлыг картон хаптыг пудралар, оларны ажыдыптарга, бурт дээр чыды аянныг ак «далганның» кырында хөвең опая берген чыдар, «тьфү» деп кырынче дүкпүрүп алгаш, бичии щётказы-биле аай-дедир каш халыткаш, карак кирбиин будуур тушь, «Балет» деп кешке өң киирер крем, помадалар... Ии, помадалар! Сактып келиңер даан, бичии кыстарның бир дугаар сонуургаар эдилели ол. Канчаар ажыдарын билбезинден салаа-биле чушкуп кааптар ийик чоп. Херек кырында узун кылдыр ушта долгаптар азы кыдыында бичии чылдыргыыш бар, кертииниң аайы-биле өскедиптер. Кандыг өңнүүн чок дээрил аан: кып-кызыл, ак-кызыл, хүрең, мырыңай-ла морковь өңнүг, өкпең... Кылагар (перламутр азы глянцевый), кылаңнавас (матовый), үстелчек, үс чок, кургаг дээш-ле баар. Карак будуур теньнер колдуунда «Елена» деп фабриканың ийи аңгы өңнүг бичии хаптыглары турган. Кирбикти улам терең, көскү кылдыр чуруурда, мээң эки сактып турарым бо, угбаларым өөреникчилерниң «Спартак», «Зарница» деп өңнүг карандаштарының каразы биле хүреңин ажыглаар чүве. Өскелери таарышпас турган чүве ирги бе? Ооң бажын чараазы-биле өттүрүп алгаш, херек шыйыгларын кылып, балап, катап базы шыйып-ла олурарын сактыр мен. Дыка бичии хүрең чуктуң кырында хензиг көрүнчүк бар, адаанда 5 бичии төгерикте беш аңгы өңнүг теньниң хавы – шылыргай хап. Шак мындыг тень база кижи бүрүзүнге турган чадавас.
Пудра орнунга диш чуур паста
Бир-ле катап угбамны эдерип, бир эжиниң бажыңынга чеде берген мен. 1983 чылдың доозукчулары чүве. Школа дооскан кежээзинче белеткенип, аажок-ла будуттунуп, кеттинип халчып турарлар. Доозукчуларның бирээзи арнын агартыр дээш диш чуур паста чаап алган, бажында эңдерик резин, демир бигудилер долгап алган платьезин илиир-биле базып халып турар чүве. Бирээзи кыдырааш арыннарын дүргеш, узун чажын дыдырартыр долгааш, баглап алган. Чаңгыс помада-биле шупту дөмей кылдыр будуттунар эвес дээш, саазын кырында бир кызыл карандашты чара кескеш, ыяжын октапкаш, иштин чууруп-чууруп, вазелин-биле холуштур былгап-былгап, эриннерин будуп турганын ам-даа сактыр мен. Бөдүүн, чаптанчыг үелер турганы ол.
Эң баштайгы косметикам
Бир дугаар куу болгаш өкпең ийи өңнүг «Елена» деп тень болгаш өкпең помаданы авам меңээ 9 класс турумда садып берген. Будуттунуп болур сен деп чөпшээреп турганы ол хевирлиг. Каракты билдирер-билдирбес кылдыр ийи-чаңгыс будуп чоруй, студентилей бергеш, ол өңнүг шыйыгны чоорту көскү кылдыр өрүледип, кеткен хеп аайы-биле янзы-бүрү өңнерлиин садып алыр апарган мен. Помадаларны база. Чоорту үе бир өскерлип, косметикага база бичии хувискаал өөскээн хевирлиг чүве ийин. Помадалар чаңгыс-ла боор, 2-3 аңгы өңүн алырда, 2-3-тү садып алыр. А бистиң студент чылдарывыста 3 тудуш помада тыптып келген, үш-булуңчук дүрзүлүг, бот-боттарынга четтиништир суккулаштырып каар, аксы чаңгыс. Теньнер база хөй өңнүг болгаш мырыңай 3-4 каът апарган чүве. Ол-бо талазынче ажыда соккулаптар, аксында көрүнчүктүг. А чаштынар чаагай чыттыг суглар бе? 80 чылдар төнчүзүнде «Красная Москва», «Красный мак», «Серебристый ландыштан»-даа эки 15 акша өртектиг «Шанс» деп духи тыптып келген болза, ам ана кижи базып калгы дег, думчук чарлып калгы дег апарган. Кандыызын чок дээр боор: чигирзиг чыттыг, шала оожум, тывызыксыг, ээлдек кыстарга тааржыр; чидиг чыттыг, дидим, эрес кыстарга тааржыр; спортчу, оолдар ышкаш соруктуг кыстарга бир янзы дээш-ле баар. «Касандра», «Интим» сугларның соонда «Боса Нова» деп кызыл шилдиг чаагай чыттыг чаштынар суумну башкылай бээримге, өөреникчилерим безин сонуургап, айтырып алгаш, садып алыр турган болгай.
Эрин-будуур
Шоколад өңнүг помада. Ол база шуут-ла бир аңгы делегей. Ооң дугайында кижи бүрүзү онзагай сактыышкынныг деп бодаар мен. Студент турумда, өөреникчи дуңмаларым менче чагаа бижээн санында-ла чанып кээрде, шоколад өңнүг помада садып эккеп бээрин чагып каан болур. Албан ол чагыгны күүседир мен. 90 чылдарның ортузундан тура өңнүг чуруктарны көөр болза, хүрең-хүрең хөм курткаларлыг (кончуг «кожанкаларлыг»!), узун чаштыг кыстарның шуптузунуң эриннери шоколад-ла. Клазынга чидирип алган, школага болган бир кежээге эштерин будуп чоруп тургаш, оорладып алган дээш-ле төөгү-ле хөй. Ол шоколад база аңгы-аңгы чүзүннүг болур: хүп-хүрең, кызылзымаар-хүрең, каразымаар-хүрең, сарымзык-хүрең, «изиг шоколад», «сүт хоюу холаан шоколад», «честек-каттыг шоколад»... Бодуңда бир чүзүнү бар-даа болза, эжиңде бар өске өңүн база садып алыксап олурар боор сен.
Шак-ла ынчаар «эрин-будуур» элээди кыс уругнуң хүн бүрүде ажыглаар эдилелдериниң аразынче чоорту кирип келгеш, «карак-будуурну» база эжей шаап алыр. Бир миннип келирге, чүгле эрнин эвес, карактарын база будуй берген олурар болгай.
Элекке пудраланмас, арны бырыжып каар!
Кыс уругларның авалары эриннер, карактарны мүн-не будуурун чөпшээрээр, а арнынга өң киирер крем, пудра чаарын шуут хоруур турган. «Элекке арнын пудралап, крем чаап болбас, хоржок! Эртежик-ле арныңар бырыжып, улуг кадайлар ышкаш дырышкактарлыг апаар силер!»– деп коргудуп каар. Ылап-ла сезинчиг чүве.
Школаны доозупкаш, студентилей бергеш, бир-ле катап -40 градус сооктарда чаагым үжүдүп алган мен. Кыскаш, хүрерип калган чаактарымны агартып алыр дээш, ак-кызыл хаптыг, көк бижиктиг «Адара» деп кеш өңнүг крем садып алгаш, чагган мен. Ол-ла-дыр ийин, чоорту хензиг шенелде ындын ап чоруткаш, бир дугаар пудраны база ядыы косметичкамче элзедип эккелген. Эш-өөрү-биле өттүнчүрү база амыр турган болгай. Көк футлярлыг алдын үжүктер-биле «Sweet Heart» деп бижип каан пудра – бир дугаар бичии «өнчүм» болган. Садыгларда көөрүмге, ам-даа бар чоржук.
Мери Кей бе, Орифлейм бе, шилиир-ле сен
Мээң бижип турарым үе дээрге-ле Россияга бьюти-индустрияның чаа-ла таваа салдынып, бичиилеп сайзырап эгелээн чылдары болду. Ооң мурнунда кижиниң даштыкы овур-хевирин чараштап, аян-шинчи киирери кызыгаарлыг турган-дыр. Совет үеде парикмахерскаялар ачы-дуза чедирер албанга хамааржып, доктаадып каан тодаргай өртек-үнелиг турган. Арын-шырай, мага-бот чараштаары эмнелге адырынга хамааржыр болгаш көңгүс эвээш бараан-биле кызыгаарланып тургаш, 90 чылдарда косметика рыногу хенертен дештип үнүп келген. Кижилерни чараштаар салоннар чер-черлерге ажыттынып, косметиктиг барааннарны эңдере бүдүрүп, барыын чүктен хөйү-биле киир сөөртүп эгелээн. Муң-муңу-биле салоннар, барбершоптар ажыттынып, адырланчак бизнесче хөй кижи кирип, бьюти-индустрия бо хүнде чечектели берген. Кайы компанияның продукциязын ажыглаарын кижи бүрүзү акшазының шаа-биле, кежинге тааржыры-биле боду шилиир: Эйвон, Орифлейм, Мери Кей, Фаберлик...
Будуттунар кыстар саны чежел?
Кыс кижи хензиг чажындан-на ала-чайгаар чараштаныр, будуттунар, чажын дыдырартыр чүүлдерге сонуургалдыг болур чүве-дир. Амыдыралдан эскерип чоруурга, кайы-даа салгал дөмей-ле. Бис бичии тургаш, стерженьниң кызыл будуун саазынче төгүлдүр үрүп алгаш, дыргактарывысты былчаштырбайн, шевергин кылдыр будуп ап чораан болзувусса, ам магалыг: кадыкшылга хора чок, чаштарга таарыштыр кылып турар косметика база бар апарган. Шинчилелдерден алгаш көөрге, Россияда 10 муң херээжен кижиниң 62 хуузу хүннүң-не будуттунуп турар. Шуут будуттунмас улус чүгле 4 хууну ээлеп турар, артканы ийи-чаңгыс будуттунар, хөй кезиинде тоовас улус санынче кирип турар. А эр улус кандыг херээженнерге ынак болган деп? Айтырыышкынга киришкен эр улустуң 46 хуузу будуттунар кыстарны чараш деп санап турар. Ие чаяаган чаражынга чедер чүве чок дээр эрлер 41 хуу болза, арткан 13 хуузу будуттунуп-даа алырга, будуттунмаска-даа, кыс кижи чараш болур деп харыы берген.
Канчаарга-даа, үениң агымы, мода, культура болгаш эстетика деп чүүлдер күштүг болуп, будуттунар чараш кыстар мурнуку одуругже үне бээр апарган-дыр. Эң бир дугаар косметиказын сактып чоруур чараш кыстар аравыста бар ирги бе?
Надежда КУУЛАР.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn