Ол 2006 чылда Кызыл хоорайга Эзир-оол Сумуяевич, Саяна Валерьевна Моңгуштарның өг-бүлезинге ада-иезиниң ийи дугаар төлү болуп төрүттүнген. Амгы үеде Кызылдың башкы колледжизинде дөрт дугаар курста өөренмишаан, «Кызыл» футбол клувунда тренер башкы болуп ажылдап турар. Оон аңгыда Тываның бут бөмбүүнге уругларның чыынды командазының кежигүнү. Школачы чорааш, кожуун болгаш республика чергелиг спортчу маргылдааларга киржип, дыка хөй шаңнал-макталдарны чаалап алган.
Бут бөмбүү ойнаар тыва кыстар ховар. Ынчангаш «Кызыл» бут бөмбүү клувунуң тренер башкызы Олча Моңгушту редакцияже чаладывыс.
– Олча Эзир-ооловна, тывалар колдуунда хол бөмбүүнге сонуургалдыг. Оон ыңай бут бөмбүү оолдар оюну деп санап чораан бис. Ынчангаш спортка келген орууңар дугайында чугаалап бээр силер бе? Чүге бут бөмбүүн шилээн силер?
– Көңгүс бичии турумда-ла, ада-иевис мени акымның чанынга каапкаш ажылдап чоруптар турган. Акым кудумчуга эштери-биле бут бөмбүү ойнаарга, ону көөр, акымны эдерер мен. Оларны көрүп чоруп тургаш, 7-8 харлыымда-ла, кудумчувус оолдары-биле ойнап эгеледим. Сонуургалым күштүүнден бе, бир миннип кээримге, кады ойнаарым оолдардан ажыр ойнап турар апарган болдум. Акым мени чедип алгаш, ынчан 5 чыл аттыг стадионга «Скиф» бут бөмбүүнүң клувунга чедире берген. Ынчан Дмитрий Александрович деп тренер турган чүве. Эң-не баштай шенеп ойнадырга, бичии кижи арай корткаш, ойнап чадап каан мен. Кады ойнап турганым эштерим эвес боорга, ёзулуг ойнаарым көргүзеринден ыяткан мен. Кыс болгаш база эпчоксунуп турган боор мен. Ол клубка ойнаваан мен. Кудумчумда таныыр улузум-биле ойнаксаар турган хевирлиг мен.
Баштай кудумчуга, оон школага, ооң соонда республика чергелиг маргылдааларга шылгарааш, Сибирь федералдыг округка болгаш 2023, 2025 чылдарда Сочиге болган Бүгү-россия чергелиг маргылдааларга киржир аас-кежиктиг болдум.
– Ада-иеңер дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Ачам Тыва Республиканың улустуң артизи, Тываның алдарлыг артизи Эзир-оол Сумуяевич, авам Саяна Валерьевна Моңгуш Тываның Виктор Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының костюм цегиниң эргелекчизи болуп, 30 чыл ажыр ажылдап чоруур. Менден улуг акым бар. Ол амгы үеде Кореяда чурттап чоруур.
– Найысылалдың кайы школазын дооскан силер?
– Кызыл хоорайның 9 дугаар гимназиязынче 5-ки класска өөренип кирдим. Эге класстарны 14 дугаар школага өөренип турдум. Чүге дээрге 9 дугаар школада спорт сонуургаар оолдар, уругларны аажок деткип турар деп дыңнааш, шилчээним ол. Чаа школаже шилчип кээримге, шынап-ла, дыка хөй спортчу секциялар, бөлгүмнер бар болган. Өске кандыг-даа бөлгүм меңээ херекчок деп билгеш, дораан-на спортту шилип алган мен. А спорттуң кайы хевиринче баарымны ынчан-на билир турган мен. Ынчан 9 дугаар школага күш-культура башкызы «Скиф» бут бөмбүү клувунуң тренери Дмитрий Герасимчук турган чүве. 5-ки класстан эгелээш-ле бут бөмбүүнге кончуг сонуургалдыг ойнап эгеледим. Башкым Дмитрий Александрович мени чыынды командаже оолдар аразынга ойнаар кылдыр кыйгырып алган. 2018, 2020 чылдарда «Скиф» командазынга оолдар-биле ойнап турдум. Ынчан бут бөмбүүнге ынакшып, сайзырап, «өзүп» эгелээн мен.
– Спортчу чедиишкиннериңер?
– Школадан эгелээр болза, «Кожанный мяч», школа-даа, кожуун-даа, республика чергелиг-даа маргылдааларга тиилеп удуп чорааным. Амгы үеде соңгаар улуг маргылдааларга Тываны төлээлээр чыынды команданың ойнакчызы мен. Тыва кыстар командазының ажыттынган үезинден тура, канчаар команда чыглып, тургустунуп турганындан бээр билир мен. Ажыы-биле чугаалаарга, улуг класстарга өөренип турумда, 2023 чылда команда тургустунуп турда-ла, турган-дыр мен ийин. ТР-ниң чыынды командазы баштай Сбербанкының командазы турган. Ойнап болгу дег шыырак уругларны көргеш, Сбербанк командазынче чалап алыр чораан. Командиривис Саида Валерьевна Даржаа. Командавысче шыырак ойнакчыларны оон-моон көрзүнүп, ам-даа немей чыып турар бис.
– Тыва кыстарның бут бөмбүүнүң командазында каш ойнакчы барыл?
– Документ ёзугаар алыр болза, амгы үеде 15 кижи командавыста бар. Баштай тренер чокка, бодувус ойнап турган бис. Бо чылын 3 ай бурунгаар режиссёр, сценарий тургузукчузу Виталий Петров бистиң тренеривис болуп турар. Ол кандыг-даа акша-шалың албайн, кандыг-даа төлевир чокка дузалажып турар.
– 2023 чылдан бээр кандыг маргылдааларга киришкен силер?
– Эң-не баштай Сибирь федералдыг округ биле Ыраккы Чөөн чүк округунуң аразында «Первая лига» деп маргылдаага Сибирьни төлээлеп киришкен бис. Беш кижиден тургустунган командалар ойнаар бут бөмбүүнге бир дугаар киришкенивис ол. Баштайгы маргылдаага, тренер чок чорааш безин, дыка эки үре-түңнелдер көргүскен бис. Боттарывыс безин ынчаар ойнаптар бис деп бодаваан бис. Кончуг шыырак командалар-биле ойнаар бис деп бодааш, дыка коргуп турдувус. Чок, шынында шыырак болган бис. Тыва уругларның аажы-чаңы дүрген, кашпагай болган. Орус омактыг уруглар «шыырак ойнакчылар келген» дээш, аажок коргуп турар чүве. Ам бо чайын август айда Барнаулга болур. Бир эвес тиилеп алыр болзувусса, ноябрь айда Сочиге Бүгү-россия чергелиг маргылдаага киржир бис. 2023, 2025 чылдарда Сочиге болган маргылдааларга киржип турдувус.
– Командаңарда кандыг мергежилдиг улус бар?
– Аңгы-аңгы адырларда ажылдап чоруур уруглар командада киржип чоруур. Менден бичии чаңгыс ойнакчы бар. Ол ам 11-ги класска өөренир. Бут бөмбүүн сонуургап турар уруглар эңдере.
– Амгы үеде чүгле ойнакчы эвес, а тренер башкы болгай силер. Күш-культура башкызы биле тренерниң ылгалы чүдел?
– Тренер кижи сеткилиниң ханызындан бодунда бар билиглери-биле үлежир. А күш-культура башкызы тускай программа ёзугаар ажылдаар. Чамдык таварылгаларда күш-культура кичээлдеринче оолдар, уруглар кириксевес, дезиксээр. Сактырга, кижи оларны күш-биле албадап турган дег апаар. Тренировкаларда кээп турар чамдык бичии оолдар изиг күзелдии-биле, а бир чамдыызы ада-иезиниң албадалы-биле кээп турар боор. Чалгаарап туруп бээрге айтырыптарга, «Авам азы ачам мени албадап турар» дээрлер. Күзелдии-биле ойнап турар оолдар-биле ажылдаарга, меңээ дыка солун. Бодумнуң бут бөмбүүнге ажыглаар аргаларым-биле үлежиксээр мен.
– Назы-харының аайы-биле бөлүктеп каан командалар-биле ажылдап эгелээн болгай силер. 5-9 харлыглар азы 10-16 харлыг оолдарның кайызы-биле ажылдаарга силерге солун-дур?
– Бичии оолдарның тениир үези болгаш черле анаа турбас, шимченгири аажок. Тайылбыр кылырга, дораан шиңгээдип албас, дыңнааш-даа, ол-ла дораан уттуптар. Ынчангаш олар-биле бир тускай оюн хевиринге тренировкалар эртер. А шору өзе берген оолдар-биле ажылдаарга, көңгүс өске. Оларга дорт болгаш тодаргай тайылбыр херек.
– Спортта кол сорулгаңар чүл? Тергиин ойнакчы болуру бе азы эки тренер болуру бе?
– Чүгле бурунгаар чүткүл. Улаштыр ойнаар мен. Иелдирзин деңге болур-даа болза, арай берге чорду. Чүгле бодуңну бодап туруп бээриңге, өөреникчилериңге кичээнгей чедишпейн баар, билигни чедир берип шыдавайн баар сен. Чүгле өөреникчилерни бодап туруп бээриңге, база шын эвес апаар.
– Чаа эгелеп чоруур спортчуларга чүнү сүмелээр силер?
– Эң-не күштүг удурланыкчы дээрге-ле бодуң-дур сен. Бодуңну удуп алыр болзуңза, өскелерни удар сен. Ынчангаш чалгааравас, тренировкалар үспес. Ниити тренировкалардан аңгыда, бажыңыңга база мергежилгелерни кыл. Ынчан кайы-даа оолдуң оруу ажык. Чамдык оолдар Тывада чурттап турар ышкажыл мен, делегей чергелиг ойнакчы апарбас боор мен деп бодаар. Ол ындыг эвес. «Кызыл» бут бөмбүүнүң клувундан Дембирел Ооржак деп бичии оолду Россияның төвүнде «Чертаново» деп бут бөмбүүнүң школазынче Москвадан келген спортчу шилип алгаш барган. Ынчангаш ойнап чоруптар аргалар бар.
– Тускай диета сагыыр-дыр силер бе?
– Шыңгыы чүүлдер сагывайн турар мен. Эң-не кол чүүл – газтыг, чигирзиг суг, чипсы чиири кымга-даа болза күзенчиг эвес. Мага-ботка херек чүүлдерни санап өөренип алыр болза эки.
– Спортчу болбаан болза кым болур турган силер?
– Шериг мергежилди сонуургаар турган боор мен. Ынчалза-даа башкы мергежил мени чая базар чорду.
– Ынак спортчуңар бар бе?
– Бар, бут бөмбүүнүң ойнакчызы Неймарның оюнун чарашсынар, сонуургаар турган мен. А ниити спортка хамаарыштыр дээр болза, тыва мөгелер-дир. Чижээлээрге, Начын Куулар-дыр. Каш чыл улай бодунуң «формазын» чидирбейн чоруур. Бичии турумда-ла, чемпионнап турган. Ам-даа чемпионнап чоруур. Шупту спортчулар шак ындыг болур болза эки деп бодаар мен.
– Бут бөмбүүнүң ойнакчызының ойнаар назыны?
– Боду шыдаар-ла болза, 5, 6, 7, 8 харлыындан тура-ла ойнап эгелей бээр. Делегейде эң-не аныяк профессионал ойнакчы 16 харлыг.
– Силерниң көрүжүңер-биле бут бөмбүүнүң Тывада сайзыралы кандыг деңнелде-дир?
– Улуг улус аразында элээн сайзырап турар. Сөөлгү үеде чоннуң спорттуң бо хевиринге сонуургалдыы аажок апарган. Ынчалза-даа олар чүгле боттары аразында ойнап турарлар. Амгы үеде улус аразында Тывада 20 ажыг команда бар. Эрткен неделяда 20 хире команда аразынга маргылдаа болду. Ону Спорт яамызы-даа эвес, а ол командаларның кайы бирээзи организастап эрттирип турар. Соңгаар хоорайларже ойнаар команданы белеткеп, удуртуп-башкарыптар албан чери чок. Маргылдааларны эрттиргеш, оон соңгаар чоруур үе кээрге, кандыг-даа деткимче чок боор чорду. Чижээлээрге, удавас август айда Барнаулга болур маргылдаага бис бодувустуң акша-төгериивис-биле чоруур бис. Оолдар аразында тергиин шыырак ойнакчылар бар. Маргылдаа үезинде шыырак ойнакчыларны академияларже чалап апарган таварылгалар бар. Сүбедей дээр тыва ойнакчы Новосибирск хоорайның бир клувунуң керээ ёзугаар ойнакчызы апарган. Тывага улаштыр сайзыраар арга чок. Бо ажылдап турарым бичии оолдарны эки белеткээш, соңгаар хоорайларже чорудар аргаларын өөренип көөр деп бодалдыг мен.
– «Кызыл» бут бөмбүүнүң клувунда чеже ажы-төл хаара туттунганыл?
– Ниитизи-биле бижиткен улустуң саны 200 хире, а херек кырында 100 ажыг кижи үзүк-соксаал чок кээп турар. Үспейн турар оолдар бар. Шак ындыг күзелдиг улуска дузалажыксаар мен.
– Хостуг үеңерде?…
– Бажыңга чыдарынга ынак эвес мен. Тренировкалаар мен. Бир эвес бөгүн мээң бодумнуң тренировкам болур болза, мээң ол хүнүм дыка эки кылдыр эртер. Агаарлаарынга ынак мен. Сериин хүнде Дөгээ даанче үнер мен. Бодумну сайзырадырынга ынак мен.
– Силерниң көрүжүңер-биле бо үениң аныяктары кандыг улузул?
– Дыка дүрген сайгарар. Угаанныг. Амгы үениң чаштары оон артык угаанныг болур боор оң.
– Бодуңарны угаанныг мен деп санаар силер бе?
– Угаанныг мен деп шыдавас мен, ынчалза-даа мелегей эвес мен.
– Аштырыышкынны канчаар чурттап эртер силер?
– Тиилээринге дыка ынак мен. Ынчалза-даа эң улуг чедиишкин уттуруп билири деп бодаар мен. Уттурары дээрге-ле кичээл-дир. Бир эвес уттуруп азы аштырып алган болзумза, бодум бодумга «Чүге? Канчап? Чүү дээш?» дээн ышкаш айтырыгларны салыр мен. Оон удавас тиилээр мен деп шиитпирлеп алыр мен.
/ Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...