(Үлегерлиг өг-бүле дугайында)
Чыккылама кышкы бойдус удаан уйгузундан оттуп, чыварлыг соок ырап, чылыг частың келгенинге кым өөрүвес боор. Башкы чечек – шончалайлар баш тыртып, частып үнүп турда, тыва чоннуң ховар оолдарының бирээзи Доңгак Сарыкыевич Март-оол тозан беш харлаар турган. Аныяамдан тура Доңгак Сарыкыевичиниң өг-бүлези-биле чоок эдержип, эргинин артап, өремелиг шайын аартап чораан болгаш ооң хып дээн чалыы чылдарында хартыга куш сагындырар кашпагайын, эрес-дидимин, экер эрлерниң бирээзи бооп чораанын номчукчуларга таныштырар бодай бердим.
Күш-ажылдың болгаш спорттуң хоочуну Доңгак Март-оол Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты суурга төрүттүнген. Ада-ие "кызыл-дустаан", артып калган 4 алышкыны төрелдери дөрт чара азырап алган. Бичии Март-оолду кырган-ачазы Сарыкы ашак азыраан. Өскүзүнден өлбес дижир. Кара чажындан амыдыралдың ажыг амданын амзап, өскүстүң човулаңныг чуртталгазын өглер кезип, караа-биле көрүп өзүп келген. Чажындан-на кара ажылга дадыккан аныяк эр 1957 чылда көдээ ажыл-агый техникумун зоотехник эртемниг бооп доозуп үнген. Оон Чөөн-Хемчиктиң ынчангы Партияның ХХІІ съездизи аттыг колхозка күш-ажылчы базымын эгелээн. Ол-ла чылын Хайыракан школазынга башкылап келген аныяк башкы Кима Биче-ооловна-биле өг-бүле тудуп, дараазында чылда Славик деп чаптанчыг оолдуг болганнар.
Ажылынга кызымак аныяк зоотехникти чон эскерип, колхозтуң оралакчы даргазынга соңгуп алганнар. Ынчан колхоз даргазы С.П. Ревнюк турган. Доңгак Сарыкыевич ол-ла тудунгур-кавынгыр, шимченгир чоруу-биле Чөөн-Хемчиктиң комсомол комитединиң 1-ги секретарынга соңгуттуруп алган. Аңаа хей-аът кирип, дүн-хүн дивейн, уйгу-чыдын чок ажылдап турда, аныяк башкы Кима Биче-ооловнаны Ленинградтың театр хөгжүм болгаш кинематография институдунуң тыва студиязынга тыва дыл болгаш литература башкыладыры-биле (профессор Ш.Ч. Сат сүмелээн) чорудупкан.
Ынчап кээрге, аныяк өг-бүле революцияның кавайы Ленинград хоорайже бичии оглун ап алгаш, көжер ужурга таварышкан. Ол хоорайга Доңгак Сарыкыевич Герцен аттыг педагогика институдунуң биология болгаш химия факультедин доозуп алган, а Кима Биче-ооловна эртем ады камгалап алган, төрээн Тывазынче кады ээп келгеннер. Доңгак Сарыкыевич партия Тыва обкомунуң көдээ ажыл-агый килдизинге инструкторлаан, оон улаштыр Кызыл хоорайның көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазынга ажылдаан. Партия обкомунуң бюрозунуң шиитпири-биле иштики херектер органынга ажылдааш, оон дыштанылгаже үнген.
Доңгак Сарыкыевичиниң амыдыралынга бир онзагай солун чүүл – ооң спортка хандыкшылдыг чорааны. Ол – хаак спортунга 11 дакпыр республика чемпиону. Ол 1946 чылдан эгелээш-ле, 10, 15, 18, 20, 25, 30 км хаак оруунга удаа-дараа чемпионнаан. Ону бадыткаан дипломнарны, ол үениң солуннарынга үнген материалдарны болгаш фото-чуруктарны Март-оолдарның хууда архивинден хөйү-биле көрүп болур. Оларның аразында областың кышкы 6-гы спартакиадазынга 1951 чылдың март 15-те трамплинден халааны, 1958 чылдың февраль 1-де областың 13-кү кышкы олимпиадазынга база 1961 чылдың март 16-да биатлонга чемпион болганының дипломнары бары солун. Республикадан дашкаар маргылдааларга база-ла эки түңнелдерни ап турган. 1954 чылдың июль 2-де Чөөн Сахалинге 3000 метрге маңнааш, 1-ги черни алган. Ол-ла хоорайга 20 км-ге хаак маргылдаазынга база-ла 1-ги черни алган. Бо даңзыны ам-даа уламчылап болур, өске-даа хоорайларга ол дыка хөй катап чемпионнаан. Доңгак Сарыкыевич шериг албанынга база-ла хаакка тергиин маңнаар дайынчы турган. Ындыг боорга, ону ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштериниң чемпиону чораан лейтенант Юрий Едимов эскерип кааш, хаакка маңнаарының техниказын, тактиказын өөредип турган. Бодунуң тренериниң идегелин шынзыдып, тыва дайынчы шериг кезээнге болгулаан хаак маргылдааларынга үргүлчү чемпионнап турган.
Март-оолдарның өг-бүлези эп-найыралдыг, бот-боттарын хүндүлежир бедик культурлуг улус. Өөнүң ээзи Кима Биче-ооловна – педагогика эртемнериниң кандидады, доцент, улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва Республиканың улустуң башкызы. Чээрбиги чүс чылдың алдарлыг кижилери деп номда ооң ады кирген. Март-оолдарның чаңгыс оглу Вячеслав Доңгакович – төөгү эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң директорунга хөй чылдарда ажылдап чораан. Уйнуктары Милана биле Амыр өгбелериниң бүгү эки чүүлдерин дөзеп, эртем-билиглиг, чонунуң аразында чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.
/ Раиса ОНДАР,
башкы, Улус чырыдыышкынының тергиини.
Чурукту өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №12 2026 чылдың апрель 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY