IКечил-оол Түлүшке тураскааткан маргылдаа
"Сүбедей" спорт өргээзинге апрель 4-5 хүннеринде Совет Эвилелиниң маадыры Кечил-оол Түлүшке тураскааткан спортчу хүрештерге (эр биле херээжен спортчулар аразынга) Сибирь федералдыг округтуң шилилгелиг чемпионады бедик деңнелге болуп эрткен. Аңаа Новосибирск, Кемерово, Иркутск областарындан, Красноярск крайдан, Хакас, Тыва республикалардан хостуг хүрешке 129 эр, 39 херээжен мөге киришкен.
Чемпионаттың кол сорулгазы – Сибирь девискээринге спортчу хүрештерни бедик деңнелче көдүрери база июнь айда Москвага болур Россия чемпионаттарынга шилилгени кылыры болгаш аңаа эки белеткелди чорудары болур.
Апрель 3-те командалар төлээлериниң, шииткекчилерниң киржилгези-биле чемпионаттың эртер чуруму база хүреш дүрүмүнде чаа өскерлиишкиннер талазы-биле шуулган болган. Даартазында, апрель 4-те, чемпионаттың ажыдыышкынынга ТР-ниң спорт сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Владимир Түлүш, Красноярскының Хүреш академиязының директору Аркадий Кривошеев, Красноярск край биле Тыва Республиканың Спортчу хүрештер чөвүлелиниң президентилери Дмитрий Потехин биле Буян Бурбучук, ол ышкаш чемпионаттың кол шииткекчизи Сат-Ок Кенден база амгы үеде Россияның херээжен командазының улуг тренери, тыва чоннуң чоргааралы Лориса Ооржак база делегей чергелиг спорт мастерлери Радислав Наважап, Буян Биче-оол дээш өске-даа чалаткан хүндүлүг аалчылар киржип, мөгелерге чараш хүрешти, бедик спортчу чедиишкиннерни күзээннер.
Чемпионаттың баштайгы хүнүнде бистиң мөгелеривис 61 килге Кежик Седен чемпион болган, 2-3 дугаар шаңналдыг черлерге Салим Ооржак биле Дидим-оол Даржаа төлептиг болганнар. 70 килдиг мөгелерниң хүрежинге 3-кү шаңналдыг черлерни Эзир Түлүш биле Иркутск биле Тыва дээш хүрешкен Чаян Монгуш алганнар. 79 килге шаңналдыг 2-3 дугаар черлерже Ай-Хаан Делгер-оол биле Арбак Сат киргени өөрүшкү болган.
Херээжен спортчулар аразынга чараш, дүрген хүрешти 53 килге Алдынай Даржаа көргүскеш, чемпион атка төлептиг болган. 57 килге бир дугаар чер дээш хүрешке Уранза Күжүгет ойнаткаш, 2 дугаар черни алган. 68 килге шаңналдыг 3-кү черже Сайора Саая кирген.
Чемпионаттың 2 дугаар хүнүнде херээжен хүрештиң 59 килге 3-кү шаңналдыг черни Лианда Сандак алган. Хостуг хүрешке 57 килге Иркутск дээш Эртине Иргит Тывадан Айслан Монгушту сан-биле ойнааш, чемпионнаан база 1-2-ги черни алганнар, 3-кү черже Агбаан Ондар кирген. Дараазында 65 килге шаңналдыг 3-кү черлерже Күдер Монгуш биле Давид Сагды киргеннер. Сөөлгү 97 килге бүзүрелдии-биле Бады-Маадыр Самдан 1-ги черни ап, чемпион болган, 3-кү черже Сорукту Калин-оол кирген.
Бо чемпионатка Бай-Тайгада тренер башкы Самдар-оол Даржааның уруу Алдынай Даржаа (тренери Лориса Ооржак) база оглу Дидим-оол Даржаа чараш хүрешти көргүскеннер.
Түңнелинде херээжен хүрешке 1-ги черни Красноярскының мөге кыстары 6 алдын, 6 мөңгүн, 4 хүлер – ниити 16 медаль-биле командазы 1-ги черни алган. 2 дугаар черни 1 алдын, 1 мөңгүн, 2 хүлер медальдарлыг Тыва биле Иркутск командалары үлешкеннер. Үшкү черни 1 алдын, 1 мөңгүн медальдыг Хакасияның командазы алган.
Хостуг хүрешке 1-ги черни Тываның мөгелери 2 алдын, 3 мөңгүн, 6 хүлер – ниити 11 медальды алгаш, командазы 1-ги черге төлептиг болган. Ийи дугаар черни 2 алдын, 3 мөңгүн, 4 хүлер – ниити 9 медальдыг Красноярск командазы алган. Үшкү черде 8 медальдыг Кемерово облазы болган.
Чемпионаттың үезинде Тывадан хостуг хүрештиң баштайгы мастери, педагогика эртемнериниң кандидады Өргелээр Ондар база хостуг хүрештиң хоочуннары Анатолий Самдан, Дарый-оол Куулар, Радислав Наважап келир 2027 чылдың ноябрь айда спортчу хүрештиң Тывага эгелээнинден бээр 70 чыл ою болурун база ону эгелээн Павел Петровка тураскаадып, маргылдааны эрттирерин дыңнатканнар. Ол ышкаш делегей, Олимпий оюннарының чемпионнарын, алдарлыг тренерлерни, эртемденнерни белеткээри-биле ТывКУ-нуң күш-культура факультединиң чанынга Хүреш академиязын ажыдар деп бодалын Өргелээр Чүвүрекович сүмелеп чугаалаан.
Апрель 19-25 хүннеринде Европа чемпионадынга Россияның чыынды командазының белеткелинге Алдынай Даржаа биле Кежик Монгуш киржирин кол тренер Лориса Ооржак, а апрель төнчүледир республиканың 23 харга чедир база улуг шыырак мөгелери Чадаанага 1-ги белеткелди эрткеш, улаштыр май айда Сибирьниң командазы-биле Красноярскыга белеткенирин тренер Алим Ооржак дыңнаткан.
“Ак тергениң” тиилекчилери
Апрель 4-те Кызылда Аныяктар өргээзинге Бүгү-россия чергелиг ажык “Ак терге” шыдыраа маргылдаазының республика чадазы чидиг демиселдиг эрткен. Аңаа ниитизи-биле 4 ойнакчыдан тургустунган 9 команда киришкен.
Маргылдааның кол сорулгазы — бир дугаар чер алган тиилекчи команда Сочиге июнь 1-10 хүннеринде командалар аразынга делегей чергелиг түңнел маргылдаага киржири.
Ачыр-дачыр, шырын аргалыг маргылдааның түңнелинде 1-ги черни Тыва Республиканың алдарлыг тренери Сергей Ыймажапович Түлүштүң өөреникчилери, 15 дугаар лицейниң командазы 20 оюндан 20 санны ап, 1-ги черге төлептиг болган. Олар 14 чыл улаштыр чемпион атка төлептиг болганнар. Ынчангаш Сочиге болур түңнел оюнга киржир эргени чаалап алганнар. Команданың кежигүннери: Мөңгүн Сарыг-Лама, Допай Дүгер, Тимур Иргит, Анастасия Ооржак.
Мөңгүн медальды 15 санныг Чаа-Хөл школазының командазы (тренери Алла Кенден) алган. Команданың ойнакчылары: Дандар Малбай-оол, Байслана Севээн, Угулза Малбай-оол, Валерия Дуват-оол.
Хүлер медальды 12 санныг Чадаананың 1 дугаар школазының командазы (тренери Алдар Ондар) алган.
Шөл аайы-биле шыырак ойнакчылар санынче киргеннер: бир дугаар шөлге Мөңгүн Сарыг-Лама (Кызылдың 15 дугаар лицейи), Дандар Малбай-оол (Чаа-Хөл), Танды Хертек (Шуй); ийи дугаар шөлге Допай Дүгер (Кызылдың 15 дугаар лицейи), Сүлдем Даржаа (Чадаана), Байыр Оюн (Бай-Хаак); үш дугаар шөлге Тимур Иргит (Кызылдың 15 дугаар лицейи), Угулза Малбай-оол (Чаа-Хөл), Найыр Салчак (Мугур-Аксы); дөрт дугаар шөлге Анастасия Ооржак (Кызылдың 15 дугаар лицейи), Валерия Дуват-оол (Чаа-Хөл), Тарина Монгуш (Чадаана).
Тывага угаан сайзырадыр оюннарны — шыдырааны база ооң бир хевири Гону уруглар садындан эгелеп, оон ортумак база спорт школаларынга, дээди өөредилге черлеринге калбаа-биле сайзырадыр төлевилелди регионнуң Спорт яамызының деткимчези-биле боттандырып, оон ТывКУ-нуң “Гроссмейстер” шыдыраа клувунга Шыдыраа академиязын ажыдар сорулгазын ТР-ниң Шыдыраа федерациязының президентизи Ренат Ооржак дыңнаткан.
Бир дугаар чер алган Кызылдың 15 дугаар лицейниң командазынга база тренери С.Ы. Түлүшке байырны чедирбишаан, түңнел оюнга бедик белеткелди чорудуп, маргылдаага чедиишкинниг киржирин күзедивис.
/ Алексей ЧАМБАЛ-ООЛ, спорттуң хоочуну.
Чуруктарны ТР-ниң Спорт яамызының база ТР-ниң Шыдыраа федерациязының социал четкиде арыннарындан алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9