Чүглүг самым өөрүшкүзүн, кударалын,
Чүрээ-биле хүлээп чоруур чонум барда,
Шүүделим халас эвес болганы дээш,
Шүмү-биле сеткилимден самнап берейн!
(У.И. Иргит)
Үжен чыл бурунгаар Кызыл хоорайга төрүттүнген кыс Тываның эң-не ырак-узак, кыдыг-кызыгаарында турар Мөңгүн-Тайганың Мөген-Бүрен чурттуг Эрес-оол Чуглур-оолович биле Уянмаа Ивановна Иргиттерниң өг-бүлезиниң чаңгыс кызы болуп өзүп келген. Ам бо хүнде аймак чонунуң чоргааралы болган балет артизи, Тываның “Саяннар” күрүнениң ыры болгаш танцы театрының солизи Шораана Иргитти номчукчуларга таныштырар-дыр бис.
КЫЗЫЛ ПЛАТЬЕ. СЦЕНАЖЕ ЭҢ БАШТАЙГЫ ҮНҮҮШКҮН
— Хөй-ле мергежилдер аразындан балет артизи деп мергежилди чүгле салым-чаяанныг болгаш эң-не тура-соруктуг, шыдамык улус ону чедип алыр деп билир мен. Мергежил шилилгези чүден эгелээнил?
— Мергежил шилилгези деп чүве-даа турбаан, салым-чаяаным шупту чүвени мынчаар шиитпирлеп каан. Бичиимден тура танцылаарынга ынак, өске чүве сонуургавас турдум. Школаже өөренип кире бээримге, авам мени Кызыл-Хаяның уругларның уран чүүл школазының хореография салбырынче киирип каан хүнден эгелээш, бо уран чүүлдүң кайгамчыктыг чараш, кызыгаар чок делегейинче базып киргеш, олчаан ында турумчуй бергеним бо. Оон мени кандыг-даа күш, чүү-даа ам уштуп шыдавас.
— Эң баштайгы сценаже үнүүшкүнүңер сактып көрүңерем.
— Бир катап ийиги класска өөренип турумда, клубка концерт белеткели эгелээн. Аңаа “Дагларым” деп танцыга киржип турган уруг келбейн баарга, орнунга мени тургузупкан. Ынчан Өшкү-Саар Аракчааевна мени көргеш, “Бо уруг бо танцыга олчаан киришсин. Платьезин мен бодум садып бээр мен” — дээш, дыка чараш кызыл платье садып берген. Ол платьени кедип алгаш, бир дугаар чон мурнунче танцылап үнген хүнүмден эгелеп сцена деп чүвениң хуулгаазын күжүн эскерип, келир үеде чонга бараан болуп, самнаар салымныг-дыр мен деп чүвени билген мен.
БЫЖЫГ ЧУРУМ – ЧЕДИИШКИННИҢ ҮНДЕЗИНИ
— Эки башкы өөреникчизиниң салым-чолунга эки салдарны чедирер дээр. Чөпшээрежир силер бе?
— Ол шын. Башкыларым мени быжыг чурумнуг, турум аажы-чаңныг бот-тускайлаң кылдыр кижизидип, шын орукче углап-баштап каан. Хореографияның эң баштайгы билиглеринге өөреткен башкым Марта Сарыг-ооловна Хертекке, улаштыр Уруглар филармониязынга өөреткен Владлена Бархоевна Томур биле Чечена Каң-ооловна Сувакпит – бо башкыларымга четтиргеним илередир-дир мен. Оларның деткимчези-биле 11 харлыымда, 2008 чылда Бурятияның хореография училищезинче өөренип киргеш, 9 чыл өөренгеш, 2017 чылда доостум.
— Ол училищеже кирери база белен эвес деп дыңнаан мен.
— Ийе. Ынаар өөрениксээн улусту дыка шыңгыы шилип турган. Ынчан Тывадан барык 60 хире оолдар-уруглар аразындан чүгле 6 оол, 6 уругну шилип алган. Оларның аразындан бо хүнде дөрт кижи сценадан дүшпейн, уран чүүлге шынчы бердинип ажылдап чор бис: Сүбедей Тангыт (Москвада балет артизи болуп ажылдап чоруур), Экер Хунакаа (Бурятияның опера болгаш балет театрында балет артизи), Субудай Хомушку биле мен — “Саяннар” күрүнениң ыры болгаш танцы театрында ажылдап турар бис. Училищеге дагдыныкчы башкыларывыс— Наталья Абыкова, Людмила Пермякова, Баярма Цыбикова болгаш Екатерина Цыбенова бисте бар бүгү салым-чаяанны ушта соп, ону улам-на сайзырадып өөреткен. Оларның караанга-ла частып үнген чечектер дег өзүп, балет артистери кылдыр хевирлеттинип үнүп келгенивис бо. Быжыг чурум — чедиишкинниң үндезини дээрзин башкыларывыс кезээде чагып чораан.
ДЕМИР ДЕГ “ЧАҢГЫС-ООЛ”
— Көңгүс бичии уругларны ада-иези, чоок улузундан ырадыр улуг хоорайже алгаш баарга, дыка берге турган боор аа?
— Балет артизи – дыка нарын мергежилдерниң бирээзи деп шын чугааладыңар. Баштайгы айларда ыглажып-ла турган бис. Чамдык эштеривис шуут ийлээр чазып-даа турган чүве. Меңээ, көдээ аалдан үнген, өшкү саап, сарлык бызаазын айдап чораан кижиге оон-даа берге турду. Ындыг берге үелерде ачамның кижизидилгези дыка дузалаан. Ол чажымдан тура шыдамык, чүү-даа чүвеге торулбас, демир дег кадыг бол деп, оол кижи ышкаш кижизиткен. Чүге дээрге ол оолдуг болуксап чораан. Төрүттүнүп кээримге, “Чаңгыс-оол” деп чассыдып чорда, ол шола адым олчаан артып калган. Ам-даа ачамның эштери мени ынчаар адай бээр улус. Харааданчыг чүүл, ачам 8 класс турумда чырык өртемчейден чарлып чоруй барган. Чаа-ла 40 харлыг турган. Ачам мээң сеткилимде түрлүг, дидим, эрес-кашпагай, каткыжы, хөглүг, эш-өөрзүрек, чончу кылдыр артып калган. Ооң аажы-чаңы Эрес-оол деп адынга дыка дүүшкен. Чолаачы чораан болгаш, Тывада барбаан-четпээн чери-даа чок. Амгы үеде артист ажыл-амыдыралым аайы-биле Тываның кайы-даа булуңунга чеде бээримге, албан бир-ле кижи ачамны адап, меңээ белек-селээн сунуп чедип кээр, кады чораан артист эш-өөрүмнү аяк шайже чалай-даа бээр чорду. Ачамның меңээ арттырып кааны улуг өнчүзү– бо бүгү арат-чону. Ол дээш ачамга чоргаарланып чор мен.
ХӨЙ ЧУГАА ЧОК, КЫЛЫРЫ ХӨЙ
Мээң бо уран чүүлге хандыкшылым авамдан дамчып келген деп билир мен. Ол база культура ажылдакчызы, Чөөн-Сибирьниң Улан-Удэде күрүнениң культура институдун дооскан. Авамның биче сеткилдиг, хүндүлээчел, оожум, харын-даа пөрүк аажы-чаңын үнелээр мен. Хөй чугаага ынак эвес, ол хиреде кыла бергенде, чүнү-даа кылып кааптар. Шүлүк бижиирин шенеп чоруур. Ам чонга бараалгадыр деп турарым концертке авамның бижип каан монологтарын көрүкчүлер дыңнаар.
Авам мээң оолдарымга дыка ынак. Чырык черге мени мынчаар чаяап каан авамга чавыс мөгейип, четтиргеним илередип, өөртүксеп чоруур мен. Авамның Уянмаа деп ады бодунга дыка таарышкан. Ачам – эрес-кашпагай, авам– оожум, топтуг. Мындыг ада-иемниң чаңгыс кызы-дыр мен. Олар меңээ төрээн чер-чуртумга, уран чүүлге, ылаңгыя тыва национал хөгжүмге, ырыларга болгаш сыгыт-хөөмейге, ёзу-чаңчылдарывыска ынакшылды сиңниктирген.
ХОСТУГ ҮЕМ — АЛДЫН
— Ажыл-агыйдан аңгыда, өг-бүле, уруг-дарыг деп айтырыглар база бар болгай.
— Ийе. Улан-Удэден 2018 чылда чедип келгеш, кайгамчык салым-чаяанныг, сураглыг артистер колдаан ырак-чоокка таныттынгыр, Тываның чоргааралы болган алдарлыг коллективтиң кежигүнү болганымга канчаар-даа аажок өөрүп, дыка аас-кежиктиг мен деп үнелеп чор мен. Кандыг-даа үеде коллектив дыка демниг, бот-боттарын деткижер, ажык сеткилдиг артист эштеримни хүндүлеп, оларга чоргаарланыр мен. Ылаңгыя юбилейлиг чылымда концерт көргүзер дээнимни удуртукчуларымның болгаш коллективимниң мени деткээнинге канчаар-даа аажок өөрүп, четтиргеним илередир-дир мен.
Коллективим ийи дугаар бажыңым апарган-даа болза, өг-бүлем, чаптанчыг ийи оглум кажан-даа бирги черде. Кады чурттап чоруур эжим база культура шугумунда ат-сураа билдингир артист кижи. Ынчангаш дыка эки билчир бис. Ооң деткимчези мээң хей-аъдымны көдүрүп чоруур. Быжыг даянгыыш дег бүзүрелдиг эжим барынга өөрүп чор мен.
Биске, артистерге, чаңгыс-ла четпес чүве – хостуг үе. Ол биске алдын-биле дөмей. Ава кижи болганымда ырак-узак гастрольдар чорупкаш, сагыжым кезээде аарып чоруур. Оолдарымның эң-не чараш, хөглүг чашкы үезинде чанынга турган болзумза деп, дыка күзээр мен. Ылаңгыя төрүттүнген хүннеринде чанынга турбайн баргаш, чүрээм саргый бээр. Ынчангаш бичии-ле хостуг үемни оолдарымче чарыксаар мен. Бир эвес оолдарымның бирээзи өзүп келгеш, балет артизи болуксай бээр болза, ону черле деткип шыдавас мен деп билир мен.
Элдеп чүве, хөй-ле кижилер удуурунга ынак турда, мен черле хөй удуп шыдавас мен. Даң бажында туруп келгеш, аштанып кириптер мен. Ачамны ындыг чораан дээр, дөзеп алганым ол ыйнаан. Оон аңгыда өг-бүлевисте эжим-биле чем кылырынга ынак бис. Бүгү кылып чип турар чемнеривисте албан картофель бар болур. Кайывыс-даа ол чокта хоржок болган бис. Шылай бергенимде, ада-өгбем чурту – Мөңгүн-Тайгага чедип, дыштангаш, оон сүзүк алыр чаңчылдыг мен.
Арат-чонга бараан болуп, уран чүүлге шынчы бердинген салым-чолувусту улуг харыысалга деп билип, үнелеп чоруур бис. Артист кижиге көрүкчүнүң изиг адыш часкаашкыны –эң-не улуг белек, моон-даа соңгаар ажылдаарынга улуг идиг болур. Ынчангаш кижи бүрүзү уран чүүлге чоок болуп, үргүлчү концерт, оюн-тоглааны көрүп, театрже барып, сагыш сеткилин арыглап чоруур болза, делегейге тайбың делгерээр деп бодаар мен – деп, Шораана Эрес-ооловна чугаазын доосту.
Карина МОНГУШ.
Чуруктарны Шораана Иргиттиң хууда архивинден алган.
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn