Бүгү назынын көдээ ажыл-агыйга тураскаадып, малчын кижиниң кыштың соогу, чайның изии, дыштаныр хүн, төлевирлиг шөлээ деп чүве билбес чымыштыг ижинге дадыккан ава Марина Түлүшовна Конгарның улуг өг-бүлезинде 100 дугаар оол уруг февраль 24-те чаа төрүттүнүп келген. Мөге чашты беш дугаар оглу кылдыр эң улуг оглунуң уруу чаяаган. 80 хар чоокшулаан кырган-ава ам-даа адак-бышкаа чиик, ажы-төлүнүң аразында ажык-дузазын көргүзүп чурттап чоруур. Уруг-дарыының бир-ле байырлалында алгы-кештен тыва тоннарны, чеңи-чоктарны, чычыы торгу чараш платьелерни, чүвүр-хөйлеңнерни даарап ап, белек кылдыр сунары чаңчыл болган. Эң-не чаптанчыг чүве– албан шүлүк чогаадып алган болур. Микрофонну тудупкаш, көстүүн кедипкен соонда, саазында бижип алган шүлүүн номчуп бадырыптар.
Марина Түлүшовна биле Болай-оол Донгакович 14 ажы-төлдү төрээш, бут кырынга тургузуп, өглеп-баштап, улуг амыдыралче оруун изеп берген. Олар бүгү назынында Өвүр кожууннуң Чаа-Суур, Торгалыг, Ак-Чыраа совхозтарынга малчыннап, мурнакчылар одуруунче чаңгыс эвес катап кирип, шаңнал-макталдыг, ат-алдарлыг ажылдап каан.
Марина Түлүшовна аныяанда спортка, уран чүүлге кончуг салымныг чораан. Кыжын хаак маргылдаазынга аңаа чедер кижи черле турбаан деп кады өскен дуңмалары сактып чоруур. Чуруттунарынга, шүлүк чогаадырынга кончуг ынак. Ооң аптаразында дыка солун төөгүлүг альбом бар. Чеже-даа мал ажылы чай чок, чымыштыг бол, оозун аныяандан бо хүннерге чедир долдуруп чоруур. Ажы-төлүнүң, күдээлер, келиннериниң, уйнуктарының чуруктарын өг-бүле аайы-биле чыпшырып, арыннарны угулзалап, чараштыр чуруп тургаш, кижи бүрүзүнге тураскаадып, шүлүктерни бижигилеп каан. Кайы уруунуң азы оглунуң өг-бүлезинге чаш уруг немежир-дир, ол дораан альбомунче киир бижип, чоорту чуруун чыпшыра шаап алыр. Шак ынчаар ажы-төлүн, уйнуктарын, ачыларын «чизелеп» олурар. Ынчангаш уйнуктары, ачыларының 100 четкенин билип олурары ол.
Тыва идиктер, бөрттер, тоннарны, хөм барбаларны кончуг чараш кылдыр даарап эдилээр, ажы-төлүнге сөңнээр шевер иениң өөнүң дөрүнде он ажыг уруг-дарыының хиннерин шыгжаан сыртыкчыгаштарны суг-чинчилер-биле чараштап даарааш, чыскаалдыр аскан тускай хоо бар. Ону долгандыр ажы-төлүнүң чуруктарын азып каан болур. Кижи боду безин эскербес, бир көрүптерге, сээң бир чурууң безин ында турар.
Чаа чыл байырлалында бир-ле солун хепти даарай шаап алгаш, клубка болган байырлалга ойнап-самнаарга, Марина Түлүшовнаны кым-даа танывас. Сөөлүнде арнын ажыдып, хөй чон мурнунга бодун таныштырарын адыш часкап дилээринге чедер. Шак ынчалдыр бал-маскарадтың улуг шаңналын ойнап алыр. Бичии уруглар дег чигир-чимиске кончуг ынак. Ажы-төлү-биле кады олурупкаш, шыдыраалап, кажыктап, даалылап, көзерлей бээр болза, ол дег каткы-хөг, шимээн-дааш чок. Буянныг ие амгы үеде Кызыл хоорайда чурттап чоруур. Найысылалдың чагыргазы, Тываның Чазаа байырлалдарда хоочун малчынны, Маадыр-иени утпайн, хемчеглерже чалап, үргүлчү байыр чедирип турарынга ол чоргаарланыр.
Идегел МОНГУШ.
Чурукту маадырның хуу архивинден алган.
“Шын” №8 2026 чылдың март 5