Октябрь 17-де Тыва Республиканыӊ В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга «Чаӊгы — ынакшыл» деп хөгжүмнүг шииниӊ баштайгы көргүзүү шаандагы Тывага болган ынакшыл, салым-чолдуӊ төөгүзүн катап чаӊгыландырып, бедик деӊнелге эрткен.
Тыва шии чогаалыныӊ үндезилекчизи В.Ш. Көк-оолдуӊ «Хайыраан бот» деп шиизинге болгаш тыва улустуӊ төөгү чугааларынга үндезилээн «Чаӊгы —ынакшыл» деп ТР-ниӊ улустуӊ чогаалчызы Эдуард Мижиттиӊ шүлүктээн трагедия-шиизи чоннуӊ сеткилин оттурган. Ынакшааннарныӊ өлүм чок төөгүзүн чаа көрүш, чаа кыйгы-биле диргискен чогаалын Э.Б. Мижит 2006 чылда бижээн, ооӊ «Өргүл» деп шиилер чыындызында кирген.
Ук чогаалды хөгжүмнүг шии хевиринге чедимчелиг, бедик деӊнелге театрныӊ тургузукчу бөлүү сценага боттандырган: режиссёру – ТР-ниӊ улустуӊ артизи Леонид Каң-оол, композитору – ТР-ниӊ уран чүүлүнүӊ алдарлыг ажылдакчызы Чойгана Комбу-Самдан, аранжировказы Артыш Чоодунуу, балетмейстер-тургузукчузу – ТР-ниӊ алдарлыг артизи Владлена Төмүр, чурукчу-сценограф – Маңнай Хомушку, костюмнар чурукчузу – Кулчаана Шоюн, ырлар репетитору – Дуяна Монгуш, пластика репетитору – Бямба Сат, гримёр – Л.В. Волошина.
Кара биле Седиптиң бедидир ужуп чадаан ынакшылын театрныӊ салым-чаяанныг аныяк артистери – ТР-ниӊ алдарлыг артистери Аржаана биле Уран-оол Стал-оолдар чараш, бедик овур-хевирге күүседип, сеткил-сагышты дүвүредип, кижиниӊ баарын ажыӊнадыр ыяӊгылыг ырлап, трагиктиг рольдарны күштүг сеткил-биле ойнап күүсеткени магаданчыг. Хөөкүй Караныӊ өг-бүледе канчаар-даа аажок аар-берге байдалга чыгап келген чуртталгазын, салым-чолун, хилинчек-човулаӊын Аржаана Стал-оол дег ханы илередип, ундарал долган сеткил-биле ырлап күүседир уран-талантылыг артистер амгы үеде ховар деп санаар-дыр мен.
Кандыг-даа чоннарныӊ төөгүзү, тоолчургу чугаалары, чогаалдарының утка-шынары хевээр артса-даа, аӊгы-аӊгы чогаалчыларныӊ режиссёрларныӊ көрүжү-биле, хевири база тайылбыр-билиишкини үзел-бодалыныӊ аайы-биле өскерлип болур. Театр дүрзүлер музейи эвес, а дириг уран чүүл-ле болгай. Ол чаӊгыс черге тапталып туруп шыдавас, эрте азы орай хевирин өскертир, болдунар аргаларны ажыглап тура, амгы үениӊ байдалынга дүүштүр ажылдаар ужурлуг.
Э. Мижит ук чогаалды онзагай көрүш-биле шинчилеп, аӊаа чаа «тынышты» берген. В.Ш. Көк-оолдуӊ шиизиниӊ чаа билиишкини куруг черден көстүп келбээн, а харын тыва төөгүже ханы көрүп, шын тодаратканыныӊ түӊнели база амгы үениӊ кижилеринге чогаалчыныӊ кыйгы-сөзү болган.
Ук төөгүнү чонга билдилиг чедирип, илередирде, Э. Мижит, бир дугаарында, хамныӊ (Хам-оолдуӊ) овур-хевирин күштелдирген. В.Ш. Көк-оолдуӊ шиизинде хамны кажар, алыксак-чиксек кылдыр сойгалап, кыжырып көргүскен-не болгай. Ук көрүш ол үениӊ идеологиязынга кончуг тааржып турганы чигзиниг чок. А бо удаада, амгы үениӊ байдалын барымдаалавышаан, чогаалчы хамны чоннуӊ мөзү-шынар талазы-биле ада-өгбениӊ тургузуп каан дүрүмнериниӊ камгалакчызы кылдыр көргүскен:
Хам-оол
Харын, ийе, эрте дээре оожургаӊар!
Хан-чин төктүп, бачыт үнзе, канчаар силер?!
(Карага)
А сен, дуӊмам, ынча дыка дедирленмейн,
Алган ашааӊ чугаа-сөзүн дыӊнап көрем!
Ада-иеӊ алдар-адын база бода!
Ал бодуӊнуӊ арын-нүүрүӊ база бар-дыр.
Ашааң каггаш, өске кижээ дужуп алгаш,
Азып-тенип чорууруӊнуӊ бужарын көр!
Шииниӊ дыӊзыгыышкынында Хам-оол (ооң ролюн- да – артист Өнер Кызыл-оол) тура халып, барып дүжүп, далып-моорап эгелээр. Оон миннип келгеш, келир өйнү өттүр көрүп, алганып эгелээр:
Хам-оол
Деӊгер, өршээ, көрүп тур мен!
Дээрлериӊниӊ дээди чырыын көрүп тур мен!
Докулчак ак өргээ ышкаш өртемчейни
Доозазын көрүп тур мен!
Эрткен болгаш келир өйнү
Эргий кезип көрүп тур мен, көрүп тур мен!
Тамы эрии черде келген делегейже
Дайгы-кыйгы салып тур мен!
Ээй-ээй! Бээрлеӊер, өргүн чонум!
Эзер билбес эмдик мал дег, чоондуӊар, чонум, чонум?!
Хая-даш дег бажыӊнарда
Баскылажып каар чазып, сыӊмарлажып,
Кара демир аъттар мунуп,
Бачым далаш, аай-баш чок апардылар!
Адаларныӊ арттырып каан
Арыг-чаагай ёзуларын, дүрүмнерин
Арта базып чоруй-чоруй,
Адыгуузун малдар ышкаш апардылар!
Ээй-ээй! Эглиӊер-ле, эргим чонум!
Элдиӊ эрии бустур четти, доктааӊар-ла,
чонум, чонум!
Адазынче, иезинче
Ажы-төлү тоткан холун
Карбаӊнадып чоруур апаар
Кара үе келди, келди!
Өгленишкен ашак-кадай
Өске-башка улус-биле
Хамаанчокка хонуп чурттаар
Кара үе келди, келди!
Ээй-ээй! Эндевейн көр, күжүр чонум!
Эрте дээре эптиг-чөптүг боданыӊар, чонум, чонум!
Шак ынчаар автор шиизинде маадырларныӊ сөстери-биле чидиг айтырыгларны көдүрүп турар. Улаштыр Хорлуунуӊ ырызында (ооӊ ролюнда – актриса Виктория Монгуш) мындыг сөстер бар:
Ажы-төлдүӊ даартагы чуртталгазы
Ам бо хүнде бодувустан хамааржыр-дыр.
Хензиг-даа бол, чандыр базар болзувусса,
Келир салгал кымдан, чүден туттунарыл?!
Караныӊ ада-иезиниӊ овурлары ук шииде база чидиг көргүстүнген. Автор Сарыг-Ашакты боданып билир, туруштуг кижи кылдыр көргүскен. Уруунуӊ салым-чолу дээш демисежип, баштай ужур-дүрүм дээш удурланып турган-даа болза, сөөлүнде ажы-төлдүӊ аас-кежии чүден-даа чугула дээрзин билип, Кенден-Хуурак-биле тура тутчуп эгелээр:
Сарыг-Ашак
(Кенден-Хууракка)
Уруумга сен алызында ынак эвес,
Улуг эрге-дужаалыӊга, бай-байлааӊга,
Карачал бол, эӊ-не чараш кысты немей
Каасталга, алдар кылдыр алган-дыр сен.
Эргим ынак кадайым деп сагынмадыӊ,
Эки адыӊ эгидиксээш, чаӊнап тур сен.
Уруумну ам аалыӊче аппаргаштыӊ,
Улам дора базынчактаар ышкаш-тыр сен…
***
Каш малды алымнаксаар чүве болза,
Харын дүрген дедир сүрүп аппарыӊар!
Ужур-дүрүм аайы-биле келген малга
Уруум чолун орнап черле шыдавас мен!
Сарыг-Ашактыӊ овур-хевирин ёзулуг шын тургузуп, сеткил-сагыжындан аарышкыны үндүрүп, ойнап күүсеткен артист Олег Сат бодунуӊ Тываныӊ улустуӊ артизи деп адынга төлептиин бадыткаан. Ол ышкаш Караныӊ авазыныӊ ролюн күүсеткен Тываныӊ улустуӊ артизи Луиза Мортай-оол уян сеткили-биле ырлавышаан, бедик салым-чаяанын чонга бараалгаткан. Караныӊ даайы болур Балдаӊ-оолдуӊ ролюн Тываныӊ алдарлыг артизи Ачыты Салчак ыр-шоорлуг, чедингир, чараш кылдыр күүсеткен.
Каржы-хажагай Кенден-Хуурактыӊ ролюнда аныяк артист Артыш Даржай көрүкчүге бүзүренчиг болгаш ханы овур-хевирни тургускан. Кенден-Хуурак шииниң шимчээшкинин чидиглендирип, бодунуң ат-алдарын, эрге-ажыын камгалап турар. Бо шииде автор анаа-ла каржы кижини чуруп турар эвес, а кандыг аарышкы, хомудал ону шак ынчаар хөделиринче албадап турарын тодараткан:
Кенден-Хуурак
(ырлаар)
Чыл ажыр-даа сээң-биле кады чурттааш,
Чылыг сөзүң дыңнавадым!
Өөренип, чаңчыксын дээш канчаарга-даа,
Өскээр көрнүр, өштүг болдуң!
***
«Чаш төл» дээрде, сактып келем, мынчага дээр
Саатталып чадап кагдың.
Уруг божуп шыдавас сээң хайың-биле
Улус-чонда кочу болдум.
Ол чүүл персонажты кээргел чок маңгыс эвес, а дириг кижи кылдыр көргүзүп турар. Артист овур-хевирниң пластиказын тода ойнаан: кадыг болгаш ызыгууртан туруш, таваар болгаш шиитпирлиг шимчээшкиннер, аар, дорт көрүш, үзүктелиишкиннерни ажыглаары. Авторнуӊ бижээн сөстери-биле тургустунган байдалдарны таварыштыр артист бай-шыырак дүжүметти болгаш каржы чорукту бүзүренчиг кылдыр ойнап шыдаан.
Ынчангаш артистер Артыш Даржай база Хам-оолдуӊ ролюн бедик деӊнелге күүсеткен Өнер Кызыл-оол, мооӊ мурнунда өске-даа шиилерге тургускан чедингир рольдары-биле, «Тыва Республиканыӊ алдарлыг артизи» деп атка кайызы-даа төлептиг, тыпсыр үези келген боор деп санаар-дыр мен.
Оон аӊгыда Э. Мижит Седиптиӊ ролюн быжыг туруштуг, шиитпир хүлээп шыдаар, хостуг эр кижи кылдыр күштелдирген. Ол шииниң эгезинде-ле тургустунуп келген байдалга дидим удурланып турар:
Седип
(ырлаар)
Дүрүм-не дээш, хоойлу-ла дээш,
Дүжүп бергеш, дүште-даа чок олурар бе?!
Хайыралыг ынакшылды
Хайыра чок тутчуп тургаш, камгалаар мен!
Хоойлу-ла дээш, дүрүм-не дээш,
Хоруй берген койгун ышкаш олурар бе?!
Даңгырактыг ынакшылды
Дадай дивейн, тутчуп тургаш, камгалаар мен!
Караның кажып келгениниң соонда, ынак эжи-биле дезиптерин шиитпирлээр:
Седип
Амыдырал чежемейниӊ кызагдаарга,
Аныяк бис, чуртталгавыс – мурнувуста.
Чалыы шаавыс
ынакшылын катап база
Чалбыышталдыр кыпсып алгаш, чурттаал, сарыым!
Шииниӊ төнчү кезээ, трагиктиг финалдың ырлары:
Кара
Көрем, Седип, мынчаар чыгап чедип кээрге,
Хөөкүй ийи бодувус ам канчаптар бис?
Седип
«Холга киирбес
хосталгамны
чидирбес дээш,
Хорум дагдан
шурай бээр мен!»
дижик сен бе?!
(ырлаар)
Шак бо дошкун сеткил долган өртемчейге
Чараш арыг күзелдерниӊ, ынакшылдыӊ
Хостуг чурттаар аргазы чок чүве болза,
Кордал-даа чок,
коргуп-сүртеп
чорааш канчаар?!
Кара
Хоруттурган ынакшылдыӊ чалгыннарын
Хостуг чаяр дээнивис бүтпейн барды.
Катап база сагыш-сеткил караӊгылап,
Карак чажын төге-төге, чурттаар бис бе?!
Седип
Ужуп чадаан ынакшылдыӊ чаӊгы-ыры
Улус-чоннуӊ сеткил-хөӊнүн эргиир ыйнаан.
Кара
Өөскүп чадаан ынакшылдыӊ ыглаан ыры
Өйлеп-өйлеп
чонну эргип чоруур ыйнаан.
Ийилээ
Ынчалза-даа кызагдалга дүжүп бербээн
Ынакшылдыӊ
чалгыннары – чүрээвисте!
Эътти-сөөктү чылча дүжүп өлгей-даа бис,
Эчизинде кады-кожа ужа бээр бис!
(Седип биле Кара куспактанчып алгаш, туругдан шурай бээр…)
Эдуард Мижит шиизинге ындыг төнчүнү шилип алганы анаа-ла бир чогаадыг эвес, а тыва чоннуӊ ынакшааннарныӊ амы-тынынга четтингениниӊ дугайында төөгү чугааларынга даянган: «Ыглаар-Туруг», «Кыс-Халыыр», «Хүн-Көрбес» дээш оон-даа өске. Чижээлээрге, «Хүн-Көрбес» деп чугаада оол, кыс кады чурттаар салым чогун билгеш, чаӊгыс аътка ушкажыпкаш, туругдан халды бээр… Ооӊ соонда ол хаяга хүн чырыы дегбес апаар.
Кандыг-даа чогаалдың бир онзагай шынары – номчукчуну азы көрүкчүнү улаштыр ханы боданырынче кыйгырары. Бо шииде хамның сөстери чүнү оштап турарыл (делегей кырынче бир-ле улуг айыыл-халаптыӊ чоорту диргелип кел чыдарын көргүзүп турар бе?), Кара биле Седиптиң ынакшылы чүге чалгынналбааныл, оларның сөөлгү шиитпири шынныг бе, ада-иениң човулаңы, ёзу-чурум кол бе азы ынакшыл кол бе? дээш оон-даа өске айтырыгларны кижи бүрүзү бодунуу-биле хүлээп алыр, бодунуу-биле тайылбырлаар.
Ук хөгжүмнүг шииде ийиги чергениӊ маадырларын ойнап турар аныяк артистер: Уран – Айдызана Иргит, Салбакай – Чаяана Соян, Кенден-Хуурактыӊ айбычызы Өске – Шораан Кужаан, Бышкак-Кара – Самбажык Сандак, Даш-оол – Идегел Донгак, бичии оол (режиссёрнуӊ киирген персонажы) – Дидим-оол Даржай база Кара биле Седиптиӊ элээди үезин самнап ойнап турар артистер Бямба Сат биле Сай-Дажы Найдан – шупту кончуг чараш, кайгамчыктыг күүсеткен.
Шииниӊ төнчүзүнде – Хам-оолдуӊ чонга чагыг-сөзү (сценага боттандырылгазында – Балдан-оол ырлап турар) чаңгыланыр:
Өргүн чонум, эргим чонум, шуптуӊарга
Өндүр шагда утпас кылдыр чагып тур мен.
Карак чивеш аразы дег назынында
Хайыралыг кижи хөӊнү ыдык болзун!
Өг-бүлени туткан соонда, аразында
Өскерлир деп бужар чүве турбас болзун!
Ужуп чадаан ынакшыл дээш, кажанда-даа
Уруг-дарыг амызынга четтинмезин!
Кайгамчыктыг хээлиг чараш кижи хөӊнү
Камгалал чок,
хээрек болгаш нарын, чуга.
Эргим чонум, өргүн чонум, аравыста
Эптиг-чөптүг, хумагалыг чоруулуӊар!
Ниитизи-биле Тываның театрынга ТР-ниң улустуң артистериниң – директору С.Н. Ириль, кол режиссёру Л.О. Каң-оолдуң – удуртулгазы-биле ажылдап турар артистер «Чаӊгы — ынакшыл» деп чонга бараалгаткан чаа оюн-көргүзүүнде Сөстүң, Хөгжүмнүң болгаш Самның аяннажылгазын (гармонияны) – уран чүүлдүң классиктиг хевирин тургузуп шыдаан деп санаар-дыр мен.
Амгы үеге чедир чаӊгыланып чоруур ынакшылга тураскааткан кайгамчык чараш хөгжүмнүг шии чоннуӊ (шупту маадырларның) кыйгырыг-ырызы-биле төнер:
Амыдырал чазаглап каан орук эвес,
Ажы-төлдү шынче углап чоруулуӊар!
Чүс-чүс чылда
салгалдарныӊ сеткил-чүрээ
Чүткүл долуп чоруур кылдыр чурттаалыӊар!
Кара биле Седиптиӊ бо төөгүзүн
Кажанда-даа утпайн, сактып чоруулуӊар!
Сагыш-хөөннүӊ арыг чараш күзелдери
Чалгынналып ужар кылдыр чурттаалыӊар!
Людмила МИЖИТ,
ТГШИ-ниӊ эртем ажылдакчызы.
“Шын” №43 2026 чылдың ноябрь 5
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn