Чаа-Хөл кожуундан чогаалга, хөгжүмге болгаш уран чүүлге кайгамчыктыг салым-чаяанныг кижилер үнген. Кайызы-даа инвалид, бичиизинде өрт озал-ондаанга таварышкан чогаалчы Өлчей-оол Моңгуш биле төрүмелинден караа көрбес композитор Солаан Базыр-оол, чонар-даш чазаар уран чүүлдүң Тывага үндезилекчизи улуг өгбевис Моңгуш Хола-Салович Черзи, чонар-даш сиилбип чазаарының мастери Байыр Сарыгович Байынды, ооң ук-салгалы, ажы-төлү Тываның улустуң чурукчузу Эрес-оол Байынды, Россия Федерациязының күрүне шаңналының лауреады, Тываның алдарлыг чурукчузу Елизавета Байынды, композиторлар Каадыр-оол Монгушович Бегзи, Юрий Михайлович Сундуй, чогаалчылар Александр Даржай, Өлчей-оол Моңгуш, Экер-оол Кечил-оол, Шаңгыр-оол Суваң дээш чогаадыкчы чоруктуң аңгы-аңгы хевирлеринге салым-чаяанныг хөй чаа-хөлчүлерни шуптузун адап, санаары белен эвес.
Чогаалга, хөгжүмге болгаш уран чүүлдүң өске-даа хевирлеринге салым-чаяаны илереп, улам сайзырап, кайгамчыктыг салым-чаяанныг өгбелерин дөзеп салгаан талантылыг кижилер болгаш чогаадыкчы коллективтер амгы үеде Чаа-Хөл кожуунда эвээш эвес. Оларның бирээзи “Чаа-Хөлдүң үнү” чечен чогаал каттыжыышкыны. Чечен чогаалга хандыкшылдыг, шүлүктерин республика солуннарынга парлаткылаан, чогаадыкчы ажылының баштайгы базымнарын эгелээн шүлүкчүлер Дегут Демчик, Нина Эртине, Юрий Туң-оол болгаш өскелер-даа 2016 чылда чогаал каттыжыышкынын тургускан, ооң удуртукчузунга Дегут Демчик соңгуткан. “Чаа-Хөлдүң үнү” каттыжыышкынның тургустунганы чогаал бижииринге хандыкшылдыг кижилерге кожууннуң төп библиотеказынга чыглып, боттарының бижээн чогаалдарын аразында сайгарып, оларның утка-шынарында, сөс-домаанда чедер-четпестерни илередир, чогаалдарның шынарын экижидер арганы берген. Оларның чогаадыкчы сагыш-сеткили, арга-мергежили, Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржайның бижээни дараазында одуругларда дег апарган деп болур.
Сагыжымга дунчуланган бодал дойлуп,
Сарынналдың изиг көзү хөрээмни чип,
Сырыланып кыпса-кыпса, хөрлээленир...
Башка сыңмайн, иткилешкен хамык сөстер
Баскылажып чоруй, аянын тып,
Шүлүк-ырга одуруглай чыскаалыптар...
“Чаа-Хөлдүң үнү” чечен чогаал каттыжыышкынның кежигүннериниң чамдыызы боттарының шүлүктери дээш өске-даа биче жанрларга бижээн чогаалдарының чыындыларын парлап үндүргеннер. Нина Эртинениң “Ыдык өдээм”, “Чаяалганың хайыразы”, Юрий Туң-оолдуң “Авамның булуду”, “Девиржиткен бодалдарым бодаралы”, Дегут Демчиктиң “Авам мени аажок мактаан”, “Үш өңнүг ыы”, “Үрбүн кашпал эргий...” дээш өске-даа номнары чырыкчы үнген.
Чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүннериниң шүлүктери республика солуннарынга бо-ла парлаттынып турар апарган. Оларның бижээн шүлүктеринге ырылар эң ылаңгыя аныяктарга аажок сонуурганчыг. Тимур Кадын-Наваның патриотчу хөөннүг шүлүктеринге бижиттинген “Тываң дээш түрлүг чор”, “Төрээн Тывам эзирлери” деп ырылары тускай шериг операциязының киржикчилери дайынчыларның маадырлыг чоруун көдүрери-биле тургустунган “Чёрный барс” ансамблиниң репертуарынче кирген.
“Чаа-Хөлдүң үнү” чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүннериниң аразындан аныяк шүлүкчү Демир-Хая Араптанның шүлүктери бижиттинген аяны-биле элээн онзагай. Ооң “Каткан чечек” деп шүлүү аныяк шүлүкчүлерниң аразында “Дээжи сөстүң демисели” деп мөөрейге бедии-биле үнеледип, үшкү черге төлептиг болган.
КАТКАН ЧЕЧЕК
Каас-чараш чечек-чимис аразынга
Кады кырыыр эжим кысты манап ор мен.
Каткан чечек шаа төнгеш, кээп ушту,
Караам ужу халаш дээнин эскерипти.
Кырый бээри, дөгүй бээри база-ла бар,
Кым-даа ону черле эртер салымы-дыр,
Бодамчалыг чечек уунче элээн көрүп,
Боттуң база салым-чолун дөмейледим.
Каткан чечек, ажырбас ийин, мунгарава,
Кара черде үрезиниң артып калган,
Келир чазын орнуң солуп, кедергей-даа
Хевир-сынныг чечек частып келир-ле боор.
Бойдус шииткен салым-чолду канчаптарыл,
Бөгүн багай, даарта эки чуртталга-дыр.
Соондан арткан ажы-төлдер улаштырып
Солуй өзүп, чурттай бээри чаяалга-дыр.
2016 чылда тургустунган "Чаа-Хөлдүң үнү" чечен чогаал каттыжыышкынының кежигүннери болур аныяк чогаалчыларның 10 чыл дургузунда чогаадыкчы чедиишкиннери номчукчуларга көскү. "Чаа-Хөлдүң үнүнүң" 10 чылын ооң кежигүннери чогаалчылар, номчукчулар Чаа-Хөлдүң Культура бажыңынга байырлыы-биле демдеглеп эрттирген. А юбилейлиг байырлалдың бүдүүзүнде "Чаа-Хөлдүң үнүнүң" кежигүннери чогаалчыларның шүлүктериниң номчулгазының мөөрейи Чаа-Хөл кожууннуң школаларының шүлүк номчуурунга ынак өөреникчилериниң аразынга болуп эрткен. Мөөрейге ниитизи-биле 68 оолдар, уруглар назы-хар аайы-биле аңгы-аңгы бөлүктерге киришкен. Мөөрейниң тиилекчилери Ай-кыс Иргит, Аян Серен-Доржу, Уванчаа Монгуш, Аяс Балган, Розана Аспан-оол дээш өскелер-даа мөөрейге номчааны шүлүктерин байырлалдың номчукчуларынга база катап номчуп бергеннер. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Дегут Демчиктиң уругларга бижээн шүлүктерин мөөрейниң киржикчилери элээн хөйнү номчаанын база демдеглээр апаар.
Чаа-Хөл кожууннуң чагыргазының даргазы Аркадий Өдегей, кожууннуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Арина Чамбал, Чаа-Хөл сумузунуң Төлээлекчилер хуралының даргазы Буян Чаш-оол чечен чогаал байырлалынга киржип, "Чаа-Хөлдүң үнүнүң" 10 чыл юбилейи-биле Чаа-Хөлдүң чогаалчыларынга көскү чедиишкиннерни күзеп, чечен сөстүң байырлалынга аалдап келген чогаалчыларга, аалчыларга өөрүп четтиргенин чаа-хөлчүлерниң мурнундан илереткеннер. Чогаадыкчы ажылынга чедиишкиннерлиг "Чаа-Хөлдүң үнүнүң кежигүннеринге өртектиг белектерни болгаш шаңнал-макталдарны тудускан. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Юрий Туң-оолга “Чаа-Хөл кожууннуң алдарлыг чогаалчызы” медальды тывыскан.
"Чаа-Хөлдүң үнү" чогаал каттыжыышкынында Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери база бар. Бо эвилелдиң удуртукчузу Сайлыкмаа Комбу баштаан кезек чогаалчылар байырлалга аалдап кээп, чогаалчы эш-өөрүнге чогаадыкчы чедиишкиннерни күзеп, белектерни тудускан.
Кожууннуң уран чүүл ажылдакчыларының ыр-шоору чечен чогаалдың байырлалын улам каастаан. Чаа-Хөл кожууннуң төп ном саңының болгаш Культура бажыңының ажылдакчылары, "Чаа-Хөлдүң үнү" чогаал каттыжыышкынының амгы удуртукчузу аныяк чогаалчы Артур Сотпа чогаал байырлалын бедик деңнелге организастаанын байырлалдың киржикчилери болгаш аалчылары демдеглеп турганнар.
Ш. МОҢГУШ.
Чаа-Хөл кожуун чагыргазының чуруктары.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn