Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаанада Культура сайзырал төвү Россияда боттанып турар «Өг-бүле» национал төлевилелдиң «Өг-бүлениң үнелиг ыдыктары болгаш культура инфраструктуразы» федералдыг программазының шугуму-биле Бүгү-российжи мөөрейге «Тергиин эки арга-дуржулга дамчыдылгазы» деп номинацияга тиилээш, 3 сая рубль-биле шаңнаткан. Ол акша-хөреңги-биле оран-савазының септелгезин кылып чаарткан.
Эрткен төөгүзүнден алырга, культура уран чүүл өргээзин – Чадаана хоорайның «Шахтёр» культура бажыңы кылдыр 1967 чылда тудуп, ажыглалга кииргениниң дугайында албан ёзунуң документилеринге айтып турза-даа, улуг назылыгларның болгаш эрги фоточурук, барымдаалар ёзугаар ук бажыңны 1945-1948 чылдарда туткан деп догааштырыг бар.
1975 чылда амгы Монгуш Мерген-Херел аттыг культура бажыңын хоорайның төвүнге ажыглалче киирген.
Чөөн-Хемчик кожууннуң культура килдизиниң чанында Чадаанада чаагай чаңчылдар болгаш дыштанылга төвү 2000-2012 чылдарда М. Бүрбү аттыг кудумчунуң 32 дугаар бажыңынга ажылдап турган. 2004 чылдың октябрь 25-те Чөөн-Хемчик кожууннуң культура килдизинге организас-методиктиг төптү ажыдар дугайында 482 дугаарлыг айтыышкынны ынчангы культура эргелелиниң эргелекчизи Долаана Доскаарның эгелээшкини-биле үндүрген. Эргиде кожууннуң төп Культура бажыңы, “Ленинчи орук” солуннуң редакциязы, типографиязының бажыңы турган өргээже методиктиг төп көжүп кирген. Ынчан чаа төптүң культура, уран чүүл адырынга методиктиг ажылдарны Нина Монгуш кызымак чорудуп турган. Чаа уран чүүл төвү ниитизи-биле 23 клубка аңгы-аңгы бөлгүмнерниң 303 киржикчизин хаара туткан, ооң иштинде уругларның 7 бөлгүмүнге 97 оолдар, кыстар сонуургалдыг барып турган.
Чадаананың Культура сайзырадыр төвү чылдың-на “Вдохновение”, тыва дылга “Оттуушкун” танцы-сам көрүлдезин кожуун чергелиг кылдыр эрттирип турган. Дыка хөй оолдар, кыстар танцы уран чүүлүнге боттарының онзагай салым-чаяанын көргүзүп, чонунга бараалгадып эгелээннер. Теве-Хаяда Ольга Содуна аттыг көдээ культура бажыңында Чечек Кууларның удуртканы “Айыраң” танцы бөлүү, төп Культура бажыңында “Кашпал”, Хайыраканда “Кегээн-Булак”, Бажың-Алаакта “Хамнаарак” дээш танцы-сам бөлүктериниң, хөөмейжилерниң, ыраажыларның... уран чүүл адырында өске-даа чедиишкиннерни делгереңгей бижиир болза, төөгүвүс байлак, төнчү-даа чок...
Чадаананың Культура сайзырадыр төвүнүң капитал септелге соонда байырлыг ажыдыышкынының киржикчилериниң бирээзи болдум. Тываның культура сайыдының оралакчызы Вера Кошкар-оол, Уран Тулуш, Чөөн-Хемчик кожууннуң Баштыңы Инна Монгуш, кожууннуң чагырга даргазы Айдыс Куулар, социал политика талазы-биле оралакчызы Джамиля Монгушту чараш даңгына кыстар ак кадактарлыг, аяк шайлыг уткуп алганнар.
Чараштыр септээн Культура сайзырадыр төптү чаа үениң оргтехниказы – интерактивтиг самбыра, ноутбуктар, будуттунуп, каастаныр өрээлдиң бүрүн дериг-херекселдери, диван, сандайлар – чымчак өрээл херекселдери – эт-сеп аймаа-биле дерээн.
Уран чүүлдүң чаарттынган өргээзиниң директору Анай-Хаак Куулар өргээниң септелгезинге киржип турган шеверлекчи Чойганмаа Донгактың, тудугжулар Артыш, Назын Кууларларның, Шаанак Ооржактың, Хеймер-оол Кара-Салдың, Херел Ооржактың, электриктер Артём, Күдерек Кууларларның киирген үлүг-хуузун, хуу сайгарлыкчы Айдыс Монгуштуң тудуг материалдары-биле үзүктел чок хандырып турганын чоргаарал-биле мактап чугаалады.
“Тыва Республиканың культуразының тергиини” медальдарны культура сайыдының оралакчызы Вера Кошкар-оол “Чөөн-Хемчик кожууннуң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Анай-Хаак Кууларга, культура албан чериниң хоочуннарындан Нина Монгушка тывыскан. “Тыва Республиканың культуразының хүндүлүг хоочуну” атты Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы Долаана Доскаарга, «Чадаана хоорайның сайзыралынга үлүү дээш» шаңналды Лариса Долаанга, экономист Салбакай Монгушка, “Чадаана хоорайның алдарлыг ажылдакчызы” атты Айдыс Тюлюшке байырлыг байдалга тывыскан. Шеверлекчи, тудугжу, электрик мергежилдиг эрес-кежээ кижилерни Чөөн-Хемчик кожууннуң баштыңының, чагырга даргазының болгаш Чадаана хоорайның чагыргазының хүндүлел бижиктери, суй белектери-биле шаңнааны – Тыва Республикада чарлаттынган Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң ыдыктыг чаңчылдарының чылында бөдүүн ишчилерниң күш-ажылын бедии-биле үнелеп турарының бадыткалы, хүндүткел-дир.
Вячеслав МОНГУШ, күш-ажылдың хоочуну, “Чаа орук” солуннуң кол редактору.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №37 2026 чылдың сентябрь 24
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn