Эрткен 2025 чыл Тываның культура адырынга дүжүткүр болгаш юбилейлиг хемчеглер-биле байлак чыл болган дизе, хөөредиг болбас. Чүге дээрге эрткен 6 чыл дургузунда “Культура” национал төлевилелдиң боттанылгазы-биле “Көдээ черлерде модельдиг эң-не хөй ном саңнарын кылганы дээш” деп Россия Федерациязының Культура яамызының Хүндүлел бижиин бо чыл эгезинде Тываның Культура яамызынга тывыскан.
Бо хүнде Тывада ниитизи-биле 19 модельдиг ном саңы ажылдап турар. Оларның 3-үн эрткен чылын (Туран, Ак-Довурак хоорайларда болгаш Доора-Хемде) тургускан. 12 ном саңында ном фондузунче 2418 кезек номну немээн.
Чаа туттунган культура албан черлеринге Бай-Хаакта чаа Культура бажыңы болгаш Бай-Тайганың Ээр-Хавакта, Улуг-Хемниң Торгалыгда туттунган 2 клуб хамааржыр. Ол ышкаш Чеди-Хөлдүң Хову-Аксында чаа ном саңының оран-савазын 2024 чылда тудуп эгелээш, 2025 чылда ажыглалче киирген. Оон аңгыда национал төлевилел-биле Өвүрнүң Саглы сумузунуң ном саңынга капиталдыг септелгени дооскан.
Ажылга тургустунуп алырынга программа дузалаан
Эрткен чылда культура адырынга база бир чаа чүүл – “Көдээ черниң культура ажылдакчызы” деп федералдыг программаның боттанылгазы эгелээн. Ол программа-биле 13 культура ажылдакчызы: 7 кижи көдээ клубтарже, 3 кижи уругларның уран чүүл школаларынче ажылдап кирген.
Культура албан черлериниң материал-техниктиг баазазын экижидер ажыл каш чыл уламчылаан түңнелинде 11 көдээ культура бажыңында көрүкчү залының сандайларын, үн болгаш чырык каасталгазын чорудар аппаратураларны, сценаже үнүп кедер костюмнар дээш өске-даа чүүлдерни чаарткан.
Фестивальдар немежип турар
Эрткен чылын Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 80 чыл оюнга болгаш Ада-чурт камгалакчызының чылынга тураскааткан фестиваль, мөөрейлер хөй эрткен: "ТалантыФест", «Тиилелгениң үш аккорду», «Zа Россию! Vместе мы — сила!», «Салют Победы», «Колыбель моя. Кавай», «Номчу, Тыва!», «Ус-шевер Тыва». “Төөгү болгаш сактыышкын” шериг-патриотчу шуулганны база эрттирген.
Тываның Национал архиви Сибирь федералдыг округтуң архив ажылдакчыларының шуулганын эрттиргеш, электроннуг хевирге чаңчылчаан культураның музей-архивин аңгы сайтыга чыып тургускан «https://tyvamuseum.ru».
Оон аңгыда грант деткимчези-биле дараазында төлевилелдерни боттандырган: «Игротека. БИБ» (ТР-ниң Чазак Даргазының грантызы), «Улуг Тиилелгениң оруктары-биле» (Президент грантызы), «СВОи Герои» (Президент грантызы) болгаш өске-даа.
Шылгараңгай кижилерни уттуп болбас
Культура албан черлериниң база бир кылган ажылының угланыышкыны Тываның шылгараңгай кижилериниң чогаадыкчы ажыл-ижин чон аразынга тарадыры, нептередири болган. Чижээ, 2025 чылда төөгү эртемнериниң доктору, Тываның улустуң чогаалчызы, Делегейниң дириг эртинези аттың эдилекчизи чораан Монгуш Кенин-Лопсанның 100 чылынга, Тываның бир дугаар херээжен даш чонукчузу, алдарлыг Раиса Аракчааның 100 чылынга, Тываның улустуң чогаалчызы чораан Чылгычы Ондарның 70 чыл оюнга тураскааткан хемчеглер хөй эрткилээн.
База бир чугула болууш- кун — Россияның Күрүне Эрмитажы биле Тыва Республиканың аразында Дугуржулганы видеоконференцхарылзаа таварыштыр чарганы болган. Керээде Чиңге-Тей I базырыктар комплекизинге археологтуг казыышкыннар үезинде тывылган төөгүнүң херечизи болган чүүлдерниң катап хевирин үндүр кылыр ажылдарны чорудары, шыгжаары, эртем талазы-биле шинчилел ажылдарын кылыр байдалдар дугайында тодаргай айтып каан.
Төөгүнү кадагалаар сорулга-биле
2022 чылда Бии-Хем кожууннуң девискээринде “Хааннар шынаазында” Чиңге-Тей 1 деп базырыктан Санкт-Петербургтуң эртемденнериниң скиф үезиниң эрге-дужаалдыг чораан дайынчызының чевээн тыпкан. Аңаа план ёзугаар чорудуп келген шинчилелдер үезинде баш бурунгаар даап бодаашкыннар-биле ол аныяк эр кижи скиф үезиниң дээди чаданың шериг эргелиг кижизинге хамаарылгалыг болуп турар. Ооң идик-хеви болгаш чепсээнде аң-мең дүрзүзүн каастап кылганы илерээн. Ол базырыкка “кара археологтарның” дээп четтикпээни эки болган. Скиф үезинде бедик дужаалдыг улусту хөөржүдер ёзу-чаңчылдар дугайында болгаш өске-даа төөгүнүң чугула медээлерин эртем-шинчилел ажылынга берип болгу дег хөй санныг чүүлдер бүрүнү-биле кадагалаттынып арткан.
Аржаан-2 базырыктан тывылган материалдарны шинчилээн соонда, катап база чаа ажыдыышкын болган Чиңге-Тей I археологтуг казыышкыннардан тывылган чүүлдер эртем талазы-биле дыка улуг ужур-уткалыг болуп турарын эртемденнер үнелеп турар. Ооң ачызында Тываның ынчангы чонунуң культура, уран чүүлү, бурунгу технологияларының хөгжүлдезин улаштыр шинчилээр арганы берген. Ол чевегден тывылган ховар чүүлдерниң кадагалап арттырар ажылдары Күрүне Эрмитажының лабораторияларынга чоруттунган.
Ынчангаш Тываның Чазак Баштыңы Владислав Ховалыг биле Күрүне Эрмитажының директору, төөгү эртемнериниң доктору, профессор Михаил Пиотровский кады ажылдажылганың Дуржулгазынга 2025 чылдың ноябрь 27-де атты салган.
Тываның культура адырының база бир көскү ажы- лы – Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилери, маадыр алышкылар Шумовтарга тураскаал биле ТШО-нуң киржикчилеринге, аңаа маадырлыы-биле чок болган дайынчыларга тураскаалды тургусканы болган. Бо ажылдарны Тываның Чазааның болгаш Россияның шериг-патриотчу төөгү ниитилелиниң Тывада регионалдыг салбырының, РФ-тиң Президентизиниң күрүне политиказы болгаш гуманитарлыг адыр талазы-биле эргелелиниң деткимчези-биле боттандырар аргалыг болганын демдеглээри чугула.
База бир чаа чүүл — Тывага Президентиниң культурлуг инициативалар фондузунуң грантызының (ПКИФГ) офизин ажыдар ажыл чоруттунуп турар. Ол дугайында чугаа чорудар мурнунда, ТР-ниң Культура яамызының деткимчези-биле 2025 чылдың августа ПКИФГ-ниң семинар-практикуму болган. Аңаа ПКИФГ-ниң удуртукчузунуң оралакчызы Евгений Мурахвери грант алыкчыларынга кончуг ажыктыг сүмелерни берип, өөредилгени чорутканын сагындыраал.
Ниитизи-биле эрткен чылда кылып чоруткан ажылын республиканың культура адырының ажылдакчылары шупту 2026 чылдың февраль 5-те Кызылга чыглып, түңнел хуралын эрттирери манаттынып турар.
Сорунза МОНГУШ.
Чурукту интернеттен алган.
“Шын” №3 2026 чылдың январь 29