Эх, үе маңы дүрген-не-дир. Амыр-Санаа өгбевистиң демир удазын-биле кижилер чугаалажып эгелээр үе келир деп турганы ша-даа четпээн ышкажыл. Харын-даа мырыңай удазынның-даа херээ чок, адыш ишти херексел-биле чугаалажып-даа, бижижип-даа чоруур апардывыс. Сайзыраза-сайзыраза, смартфон, телефон-даа эрги шагның эдилели болуп, музей экспонады апаар үе келир. Кижилер сөс-чугаа чокка-ла, кандыг-даа бижик хереглевейн, бот-боттарын билчип турар үе келзе хөңнү.
Улуг дыка ыраваан, эрткен чүс чылдың сөөлгү 20 чылдарының иштинде кижилерниң чагаалажып харылзажыры кончуг сайзыраан турган. Почта дамчыштыр күчүлүг ССРЭ-ниң чүк бүрүзүнче та чеже чүс-чүс муң чагаалар аай-дедир ужуп турган чүве. Оларның аразында «булуттуг дээрниң адаа-биле, будуктуг ыяштың кыры-биле хартыга дег ужуп четкеш, харыы сөстен эккел, чагаам» деп чүглүг сөстерлиг даглыг Тывадан ужуп үнген чагаалар та чеже турган. Ылаңгыя Совет Армияда шериг албан-хүлээлгезин эрттирип турар оолдарынче, душтуктарынче, чаңгысклассчызынче баштайгы чагаазының харыызы келбейн чыдырда-ла, улай-улай чоруткулаптар болгай. Бөдүүн маркалыг чагаа хавының өртээ 6 көпеек болур. Оон-даа дүрген четсин дээр болза, немей маркаларны саткаш, чыпшырыптар. Самолёттап чедер «Авиа» деп бижиктиг чагаа хаптарының өртээ шору аар болур, чогум каш турган деп орта сагынмас-тыр мен.
Ол үениң чагаалары шак мындыг сөстерден эгелээр: «Чагаажыгаш. Экии, шупту! Өскен-төрээн суурувуста о/с чүү болуп тур? А/б канчаар чаңнап тур? К/х тур силер? Менде-даа чүү боор, эки чоруп тур мен...» Агаар-бойдусту айтырып, онза солун чүлер болуп тур, кайы хире тур силер деп турары ол. Чогум-на ол агаар-бойдус дугайында медээ та херек турган чүве, та ужур эдерип бижиир турган чүве. Чагаа хавының даштынга «Лети с приветом, вернись с ответом!» деп каан-даа болгулаар. Индекс бижиир черинге карартыр-ла ПРИВЕТ деп парлап каар турган, бир эвес ол черниң индекизин билбес болза. Ам бодап олурарга, почта ажылдакчыларынга дыка шаптыктыг турган ышкажыл. Чагааларны дүргени-биле индексти шын бижип каан аайы-биле чорудар деп ынчан каяа билир турган деп бис.
Кырган-авам кежээниң-не мени чагаа бижидер дээш, сүрүп аппаар. Бажыңынга чеде бээрге, манчызын хайындыргаш, чаа чемгерип алгаш, кыдырааштың ортузундан ийи кожа арынны үзе соп эккелгеш, чугаалап-ла эгелээр. Мен чаа-ла 3-4 класс үези бичии уруг турган мен. Хөөкүйнүң шеригде оглунче, мээң даайымче, чагаа бижиири ол ышкажыл. Байлар уруу «контр» уктуг болганы-биле үжүк-бижикке-даа өөренмээн деп чүгле өзүп келгеш, билген мен. Бижиксээн, оглунга дамчыдыксаан чүүлдерин кончуг таптыг оожум чугаалап-ла олурар. Азы аяк-шынак чуп, одун чүшкүрүп, чаш хураганнарынга сиген баглап берип олургаш, хөөреп бээр. Мен шуптузун бижиир мен. Чугаалаар чүвези көвей болур деп билир болгаш, хана-карак шугумнуг кыдырааш арнынга одуругларны бир хана-каракты ажа халытпайн, сырый кылдыр бижиир мен. 4 арынга черле чүнү биживес дээрил мени: суур садыында чаа келген бараандан сапыктар садып каанын, кайы хойнуң кандыг хураган төрүпкенин, инектери канчаар кыштап турарын, кымның божупканын, чаш уругну кым деп адап алганын, Аккалбанның ону сактып турарын, бистиң кайы хире өөренип турарывысты, Чаа чылда кым кылдыр кеттингенивисти, улуг уруунуң (мээң авамның) халат садып эккеп бергенин, күдээзиниң «Москуваалаар», ВДНХ көөр «пуйтоопка»-биле шаңнатканын... – шуптузун тө кааптар бис. Төндүр бижиптеримни көрүп алгаш: «Ам номчуп берем, уруум» — дээр. Чамдыкта: «Мону уттупкан-дыр мен, немей бижи шымда» — дээр. Ол-ла болза, дыка амыраар. Төгерик чемненир столунуң шывыының адаандан чагаа хавын ужулгаш, ынаар камныг суктургаш, хырбалааш, адрезин бижиттирип алыр. «Эртен бодум пооштаадан чорудуптар мен, уруум. Ма, камбээт садып чиир сен» — дээш, база-ла стол шывыының адаандан бир 20-ниң, бир 15-тиң мөңгүн чоостарын ап бээр. Эртенинде школа буфединге 35 көпеектиг кончуг бай өөреникчи болур мен. Даайым мени эң-не чагаа бижиир, ёзулуг бүгү чүүлдү арттырбайн, чедингир кылдыр бижип каар кончуг бижикчи деп мактаар болгай.
Ийи аңгы школада өөренип турар үежилер аразынга база чагаалажыр чаңчыл турган.
«Экии дээштиң эгелээрге,
Эргек салаам чедер эвес,
Эргек салаам четпес-даа бол,
Экии дээштиң эгеледим» азы «Экии, танывазым өңнүк» депкеш, улаштыр бодун таныштырып кириптер. Арыннарын көрүшпээн бол, чагаа дамчыштыр таныжып алгаш, школазында кандыг хемчеглер болуп турарын сонуургадып бижиир. Фото-чуруктарын-даа чорудуп, солчуп турар-ла. Ооң соонда школачы найырал амыдыралдың бир-ле болуушкунунда ийи өңнүктү душтуруп каар таварылгалар кайы көвей.
Чагаалар аразынга шуужуп-ла турар болза, экизи ол. А бир эвес кайы бирээзи биживейн баар болза... Харыызын манаарга-даа, сураг-ла сураг. Чүү болганыл? Багай чүве болган чадавас... Дүрген чанза... Канчап өскерли бээр болду?.. Таанда-ла... Кончуун аа... Шак-ла ынчаар муңчулуп чоруп туруңда, почтачы куспак долу солуннарлыг барбазындан ховар эртине уштуп эккелген-биле дөмей үнээргедир: «Танцылап кал че! Чагаа эккелдим». Ии, ооң соонда бе?.. Ол дугайын бодуңар менден артык билир болгай силер. Сактыышкыннарга үнелиг үеңерден харам чокка өргүп көрүңерем чаа. Дөмей-ле телефон суйбаар болгай силер.
Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15