Чалыы назынның кыптыккан үелеринде кижиниң сагыш-сеткилинге олчаан артып каар онза сактыышкыннар тургулаар: хоюңнадыр ужугуп турар баштайгы ак хар, шаараш херимнер хөлегелери орукка чаттыла бээр, хүн дурту узаан частың узун хүннери, айыраң чайт кылдыр шиметтинген шивижигештерлиг Чаа чыл, кат-чимис бышкан алдын күс, оът-сиген, өңгүр чечек сүстүме чай... Оларның аразында хөглүг чайның онзагай кежээлери уттундурбас.
Школа тараар, ырак хоорайда өөренип турар сургуулдар четчелештир чангылап кээр. Чайгы дыштанылгалар көдээ суурларга диңмиттелип-ле үнер болгай. Бистиң чурттап эрткенивис тозан чылдарның бир-ле чайын сакты кааптар бис бе? Эге дээрезинде кыштадыр өөренген улус 9-10 шакка чедир күш кирип, мага хандыр удуп дыштанып алыр. Дүъш четкелекте, туруп келгеш, бажың ажылы кылыр: тарып алган ногаалыг болза, суггарар, чашпанын чулар, картошканың довураан улгаттырар дээш-ле ажыл төнмес. Мал-маган, ылаңгыя инектер тудуп турар улус болза, эртенги үеде авазының саап каан сүдүн тыртар, кажаа-хорааның чаа өдээн кургаглап аштаар, хойтпак тигер ыяш чарып, шууруун, паш аштап-чуур, далган-хуужуур быжырар деп-ле ажаанзырап хүнзээр. Бажың-балгатты база колдуунда чайын септеп, чугайлаар, дозулаар болгай. Шалага чадар хевистерни тергеге идип алгаш, суг кыдыынга аппарып, арыдыр чуггаш, изиг сай кырынга кургадыр салып кааш, эштип хүнзээр. Кежээ чанарда, кургай берген хевистерин чүдүрүп алгаш, чоруптар. Эштип турда, хенертен булуттар көстүп кээп, хүннү дуглай бээрге, кижи бүрүзү бодунуу-биле чалбарыыр.
Хүннээрек, бээр кел!
Хөлеге, ыңай бар!
Хүнчүгеш, хүннеп кел,
Хүрең инек оъттазын! –
деп-ле, хензиг када дидирей берген мага-бодун шуглаптар кургаг хеп, аржыыл эштинип шаанга кирер.
Бажыңга аар-саар ажылдар кылып хүнзээш, кежээ дүжерге, эптиг чылыг чараш кылдыр кеттингеш, үнүп чоруптар. Шак ынчаар чайгы кежээлерниң ужуралдары-даа эгелээр. Уттундурбас хөглүг чай дээри-ле шын. Ол шагда харылзажыптар телефоннар турган эвес. Кымның кайда турарын, каяа чедип келирин шупту пат билир. Ынаар чеде бээрге-ле, ала-чайгаар бирлеп-ийилеп чыглып кээр. Тааржыр, эдержир аайы-биле бөлүк-бөлүк болуп алгаш, суурнуң ол-бо кудумчуларынче тарадыр чоруп, бир-ле эптиг черге солун чугаа-соот-даа эгелээр. Каттырынчыг ужуралдар, анекдоттар чоорту имир-биле деңге коргунчуг чугааларже шилчиир. Эгезинде аажок каткы-хөг чайтылаар, чоорту оожургаар, ооң соонда корга берген улустуң «ии», «уёх, чүрээм», «чүрээм чайлып каар часты» деп сөстери үнүп, тиккилээн чүрээниң согуун-даа дыңнаткан тургулаар. Аныяктар аразынга гитарага эки ойнаар, ырлаар улус база албан турар. Бир-ле бажыңның херим кыдыында узун сандайынга олурупкаш, гитаралап, ырлажыры дег аянныг чүве чок. «Муңгаргай гитара», «Хамнаарак», «Чодураа», «Алёна», «Ак-көк дээрде...», «Моортай-күске» деп-ле ада-иелеривистиң чакпыыл ырлар деп таарзынмазы ырларын дыңнап, кады ырлажып олурар боор чүве. Бистиң бир чаңгыс классчывыстың ырлап чораан ырызын амгы үеде кайы-даа ыраажының репертуарындан дыңнавас чордувус ийин. Автору та кым турган чүве, билбезивис-ле шын. Аялгазын болгаш сөстерин сактып артып калгаш, чыглып келген санывыста ырлажып каап чоруур турдувус. Ам харын чамдык сөстери уттундура берип-тир. Номчукчулар аразында билир улус бар бооп чадавас, мындыг сөстерлиг ийик чоп:
Арыг шынчы ынакшылды сөглеп ора:
«Алдын-биле солуп болбас» – дидиң, эжим.
«Чүс-даа кижи аразындан ынак болза,
Чүрээң боду шилип алыр» – дидиң, эжим.
Институтче кирериңде, ынчан безин:
«Идегелим оду сен» – деп сөглеп турдуң...
Чалгааранчыг айлар, хүннер эртип-ле тур.
Чагааң туржук, сурааң безин дыңналбас-тыр.
Караңгыда дээрде шолбан чайнап турда,
Караам чажы төктүп турда, эскербедиң.
Канчап черле назыныңда ынакшылды
Када берген үнүштерге дөмейлээр сен.
Ыры-хөгжүмге салым-чаяанныг үежилер уттундурган одуругларны сактып келир чадавас. Шак-ла ынчаар чыглып алгаш, ырлажып чоруп турган аныяктар аразынга сонуургал баштайгы ынакшылче шилчип, таныжып-даа турганнарывыс, чажыргаш канчаар, аравыста бар болбайн аан. Школага өөренип турар үезинде шоолуг эскертинмейн чораан уруг, частып келген чечек ышкаш, чараш апарып, чаңгыс эвес оолдуң чүрээн шимирт кылдыр хөлзедип турганы чугаажок. Кым-даа сонуургавайн чораан шак ол кысче ам кижи бүрүзү карак базып эгелээнин эштери эскерип, бүдүү хоптажып, сайгаргылаар-даа. Ынчалза-даа бүдүштүг кыс кайы бирээзи-биле чугаалажып, таныжар деп бодавас-даа. Херекке албайн, күс дүжерге, өөредилгезин уламчылап чоруптар. Шак бо бүгү кем чок чалыы назынның чаптанчыг сактыышкыннары болуп артып калган.
Чоорту төпче чыглып, клубта эгелей берген дискотекаже уурук-сууруктап кирип эгелээр. Бир-ийи көк, кызыл чырык чивеңейнип, ара-аразында карактарны чылчырыктай каап турар көрүнчүк бузундулары чыпшырып каан кылымал шар долганып турар залда хөгжүм чаңгыланып турар. Бир кижи кассеталар аайлап, карандаш-биле аай-дедир тырыкыландыр долгап, ажаанзыраан турар боор чүве. Ындыг кижи турбас болза, демги бир танцылаксаан ырыңны дедир долгадып, тып алыры берге-ле. Аңгы-аңгы чылдарның доозукчулары класс аайы-биле танцылап, үнүп-кирип чоруп-ла турар. Эң солун чүвези – бо бүгү чыглып келген аныяктар аразында өске черден келген уруглар азы оолдарның бар болуру. Чаа келген чараш уруг көрүп каан оолдар кыдыында турар сандайларга олуруп алгаш, мага хандыр топтап, кым сугда келгенин бот-боттарындан айтыржып, эптиг үе тыпты берзе, чанынче дидимненип чоогап, найыралдажып алырын дилээр. Бир-ле көрүштүг оол көстүп келген болза, уруглар база-ла ындыг: кым сугда келгенин, каш класс доосканын, кайы суурдан азы хоорайдан келгенин дораан-на байысаап кааптар. Эң кол сайгарар айтырыг болза, кайы оолдар-биле эдержип турарын албан ылавылаары турган. Чуруму арай хирелиг, «хүлүгаанзыг» эрлер-биле болза, бүдүү сагындырыгны бериксээр. Эмин эрттир томаанныг, шала кортуксумаар оолдар-биле чоруур болза, база берге-ле: демгилери халдай берип болур. Эң эгезинде шак мынчаар билчип, таныжып алыр. Чоорту чес-холазы көстүп, томаанныг-бүдүштүүн азы сиилеңзимээр, кайгалын сурап кааптар. Олчаан найыралы быжыгып, эдержип артып каарлары-даа бар, бичии када келгеш, дораан чоруй баарга, уттундура-даа бээр-ле.
Чалыы үениң чайгы кежээлери чоорту дүнче шилчиир. Клубка чер чырыгыже-даа танцылаптар, чамдыкта шору эртежик-даа чана бергилээр. Ынчалза-даа хөй кезиинде дүнекиниң 1-2 шактан бээр чанып турар боор чүве. Бүдүү таныжып турар аныяктар өскелерге эскертпес дээш аажок кызар. Чүгле иелээн аңгы чоруй баарындан база эпчоксунар, албан бирээзиниң бир чоок эжин эдертип алган болгулаар.
Август үнүп, кат-чимис быжып, тоорук калдар-сайлай бээрге-ле, тайгалаар деп чымыш эгелээр. Хондур чорупкаш, бойдус чурумалдыг черге одагланып, чем кылып чип, каттап, тооруктап чоруурун «природалаар» деп адаарын утпаан боор силер. Эжишкилерниң чогум кандыызы ёзулуг ынчан билдинер чүве болгай. Бир кижи аажок чем кылыр, бирээзи паш-сава, аяк-шынак аштап чүлгүүрүнге сундулуг, ол хирезинде кат чыырынга пат, өскези пөш кыры үнүп турда, кашпагайы дииң-не. Тоорук чугу адырылбас холдар-биле нугааш, быжырып каан далганны шайга суп чип, ийи-үш янзы макарон аймаан холуй уруп каан быдааны катап-катап кудуп ижип, арыг агаарга аажок-ла амданнанып чемненир чүве...
Өөренир үе чоокшулаан тудум, көдээ суурларның чайгы кежээлериниң диңмиттии кедерей бээр: ында-мында волейбол, лапта ойнаан, ада-иези аржааннап чорупкан эжиниң бажыңынга чыылган... Билдингир-ле, чыглып алгаш, арагалаар деп бо-ла ыйнаан силер. Чо-ок, ындыг эвес, ол дээрге аъш-чем, ылаңгыя конфет-чигир, ховар 90 чылдар-ла болгай. Эжиниң бажыңынга чыглып келгеш, далган, чигир биле дагаа чуургазы бар болза, торт быжырып чиир чүве. Бир-ле катап клубка кинолап олурувуста, чаңгыс классчывыс оол чанывыска чедип келгеш: «Кино төнмээнде, сывырлып үнгеш, мээң бажыңымче бада бериңер. Эңдерик эът дүлүп каан мен, чип олурар силер. Мен сооңардан чааскаан чеде бээр мен. Өске улуска эжик ажыдып болбас» – деп чагааш, дүлгүүрүнүң чыдар черин айтып берген. Шынап-ла, шынчывыс аттыг, өске суурдан келген төрелдери канчаар-даа эжиин соктап, чаннып, чашпаалаарга, черле ажытпаан бис. Чөгел төнгеш, аалчылар чоруй барганнар. Деспи долу эъдин чип алгаш, өг-бүлениң альбомун ажыдып, эживистиң чаш болгаш шору өзүп келгенде чуруктарын көрүп, чаптап, каттыржып олурувуста, боду чедип келген. Чурукчу кижи. Хондур кижи бүрүзүнге чараш чуруктар чуруп берип, бирээвистиң бодун-даа чуруп олурар-ла. Оларывыс ам-даа школачы альбомнарывысты каастап чоруур болгай. Хоначалап, тояап чораан сен деп ада-иевиске кончутпас дээш, бажыңга барган дораан ажылдап кириптер турдувус. Кончутпас дээш чөвүрээ кармактаар чаңчыл база бар ийик бе? Ол та кандыг уткалыг, та кайыын үлегерлеп каан чаптанчыг чаңчыл чүве, аажок бүзүрээр болгай бис. Чөвүрээлиг кижи шынап кончуттурбас чүве.
Чалыы назынның чайгы кежээлери санныг болган төлээде, чарлып чоруур үе база саадавас. Төрээн суурунуң делгемнеринге чаңгыс эвес даң хаяазын кады уткуп, чайны өттүр ойнап-хөглеп алгаш, шилип алган мергежилдерин чедип алыры-биле уурук-сууруктап өөренип чоруптар, келир чайга чедир байырлажыр. Ооң соонда «Уттундурбас хөглүг чай» деп бижиктиг чуруктар, демдеглелдер блокноттарга төрүттүнер чүве болгай. Эх, уттундурбас чайгы кежээлерни аарай!
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...