Кызылдың национал парыгында чаартылгалар хары угда эвес-даа болза, бичиилеп чоруп турар. Оларның аразында “Тыва кавай” төлевилели дээрге найысылал Кызылда Национал парктың чөөн талазын чаагайжыдар эгелээшкин-дир. Бо чурумалдыг чер Улуг-Хемниң эриинде көктүг-шыктыг черде турар. Ооң кол сорулгазы Тываның национал онзагайларын көргүзүп турар эң-не чараш культурлуг черлеринге хүндүткелди оттурары.
Өгнүң турар черин тыва чоннуң чурттап чораан оран-савазын кара хевээр көргүзүп каан. Ол бүгү объектиниң дизайнындан болгаш шывыгларындан көскү. Төп шөлчүгеш таптыг-ла культурлуг хемчеглер эрттирер чер болуп турар. Ында делгелге кылыр ширээлер, фудкорт деп чемненир шөлчүгеш, кофейня база дыштаныр чер бар. Шөлчүгештиң ортузунда аянныг болгаш эптиг байдалды тургузуп турар одаг болгаш долгандыр сандайларны салган. Тываның тугу-биле киискип турар “Белдир” деп хемелер доктаар чер тыва чоннуң чаңгыс деминиң демдээ болур. Ында келген кижилерге дыштанып олурарынга эптиг болзун дээш, сандайларны база салган.
“Тываның 7 дириг амытаны” деп уруглар ойнаар шөлчүгешти Улуг болгаш Биче Эне-Сайның каттышканынга дөмейлештир кылган. Шөлчүгешти бойдустан бүткен тускай материал-биле шыпкан. Уруглар ойнаар объектилерни Тываның дириг амытаннарының дүрзүлеринге дөмейлештир кылган.
Оон аңгыда “Шыдыраалаар” шөлчүгеш база бар. Ында тыва шыдыраа дүрзүлүг тускай объектилер, шыдыраа ойнаар серилиг узун стол бар. Бо хөй талалыг чылыг павильонну буддийжи хүрээлерде хөйү-биле ажыглап турар мурнуу архитектура стилинге кылган. Ол дөрт аңгы өрээлдерлиг, оларның шуптузун хөлезиге берип болур.
«Хөгжүм херекселдери» арт-объектиде үш тыва үндезин хөгжүм херекселдери бар. Бо девискээр Тываның байлак культуразын көргүзүп турар. Оларның аразында аалчыларның ойнап болур даштыкы хөгжүм херекселдери база бар.
Национал парктың администрациязы 2026 чылда “Тываның 9 эжии” деп төлевилелди база ойнап алган. Ооң-биле парктың барыын талазын чаагайжыдар сорулгалыг. Ол ышкаш уруглар ойнаар шөлчүгешти чаартыр, парктың музейин, хемелер турар чараш чер дээш оон-даа өске чүүлдер кылдынар. Бо бүгүнү кылыр төлевилелди тургузарда, хоорайның идепкейжи чурттакчылары-биле ужурашкаш, оларның санал-оналын база дыңнаан.
Национал паркты чаартып, чурттакчы чонга таарымчалыг болзун дээш, янзы-бүрү ажылдарны чорудуп турар. Эрткен чылын 20 азырал дииңни салыптарга, олар хоорайже тарап чоруй барганын парктың ажылдакчылары дыңнаткан. Оларның чүгле ийизи чедип кээп турар. Парктың чагыргазының оран-савазының чанынга чедип келирге, ында ажылдакчылар үргүлчү чемгерип турарлар. Ындыг-даа болза ооң-биле соксавайн, ам-даа немей дииңнерни эккеп салыр сорулга салдынган. Чурттакчы чон боттары база чемгерип турар кылдыр “белкомат”, “уткомат” деп тускай херекселдерни келир чайын салыр.
Культурлуг хемчеглер талазы-биле ажыл база Национал паркта сайзырап олурарын уран чүүл удуртукчузу демдеглээн. Чурттакчы чон ону эскерип, четтиргенин илередип, өөрүп турарлар. Келир чылын ук хемчеглерниң санын ам-даа көвүдедир сорулгалыг ажылдап турарлар. Ук хемчеглерни эрттирерде, чурттакчы чоннуң назы-харын көрүп тургаш, салгал бүрүзүнге таарыштыр көөрү кончуг чугула. Хемчеглер планын бичии уругларга, аныяктарга, улуг салгалга дээш тус-тузунда аңгылап, бөлүк бүрүзүнге чорудар ажылдарның планын кылган. Эрткен чылын хоочуннарга 3 хөгжүмнүг кежээни эрттирген.
Келир чылын культурлуг хемчеглер хүн бүрүде болуп турзун дээш, неделяның хүн бүрүзү тодаргай сорулгалыг болурун планнап алганнар. Бичии уругларны болгаш улуг салгалды англи дылга өөредир оюн хевирлиг кичээлдер база планнаттынган. Тыва культура төвү-биле кады тыва дыл курстарын эрттирерин база дугурушкан. Неделя дургузунда асфальтыга чурулга, ажык микрофон, спортчу хемчеглер, чогаадыкчы, көвүктүг база будуктуг кежээлер дээш чүнү чок дээр. Дыштаныр хүннерде элээн улуг хемчээлдиг хемчеглер планнаттынган.
Эрткен чылын эң-не улуг хемчеглерниң бирээзинге аъш-чем фестивалы хамааржыр. Аңаа хоорайның кафе, рестораннарының ээлери болур 12 хууда сайгарлыкчы киришкен. Келир чылын ук хемчегни оон-даа ыңай делгемчидип, сайгарлыкчы бүрүзү бодунуң чогааткан чемин таныштырар сорулганы салган.
Келир чылын улуг салгалче онза кичээнгейни угландырып, неделя санында субботаларны улуг назылыгларга тураскаадыр сорулгалыг. Оларга дириг хөгжүм, ажык дээр адаанга чогаадыкчы кежээлер кончуг таарымчалыг дээрзин парктың ажылдакчылары эскерген. Эң-не кол сорулга кадык амыдыралды суртаалдаары. Ынчангаш спортчу хемчеглерни база көвүдедир. Ылаңгыя эртенги үеде йога кандыг-даа назы-харның кижилеринге кончуг ажыктыг.
Ниитизи-биле парктың ажылдакчылары чеже-даа кышкы үе дүжүпкен болза, “чайын – шанааң, кыжын тергең белетке” дээни ышкаш, келир чайын чурттакчы чоннуң дыштанылгазы солун болгаш ажыктыг эртсин дээш, кидин түлүк ажылдап, аңгы-аңгы төлевилелдерни чогаадып, мөөрейлерге киржип турарлар.
Чыжыргана СААЯ.
Чуруктарны Национал парктың архивинден алган.
“Шын” №1 2026 чылдың январь 15