Кижи амытан төк кээп дүшкен өдектиг, төрел чоннуг.
Кижиниң чуртталгазында эң-не чаптанчыг, кем чок үе- зи – чаш назыны. Төнчү чок агып баткан хем — дистинишкен чинчилер дег, амыдырал уламчылап турар.
Амыдыралга кандыг-даа солун таварылгалар болу бээр, болуп турар болгаш болгулаар. Чашкы шаамның үелерин сактып, ада-иемниң меңээ шаңнаан улуг ынакшылын үнелеп, кады ойнап өскен, эдержип чораан улуг-бичии эш-өөрүмнү база чурттап чораан суурларымны сагынмас аргам чок.
Бай-Тайганың Бай-Тал сууру бистиң төрел аймактың төрээн чери. Миннип кээримге-ле, кырган-авамның бажыңында кижи дээрге кижи турганын сактыр мен. Олар дээрге кырган-авамның бодунуң чеди ажы-төлү болгаш оларның ажы-төлдери – бистер бис. Кырган-авамның уругларының эң улуу – мээӊ авам Хорлуу Биче-ооловна чораан. Ооң чурттап орар бажыңының ортузунда печкалыг, ооң бир ужун хана-биле тудуштуруп каан ийи бичии өрээлдиг турганы карактарымга чуруттунуп арткан. Ол чиилеме ажы-төл, бистиң, алгы-кышкывыс, шимээн-даажывыс-даа кедергей, чаштынып ойнаарынга дыка ынак бис. Мен даады-ла кырган-авамның огородунда узун, бедик кылдыр үнген чечектели берген картошка аразынче кирип чаштынар мен. Ынаар бичии кижи кире бергеш, көзүлбейн баар мен. Огородче кирбес, ойнавас! – деп сургап турда-ла, дөмей-ле ынаар кире бээр турган мен. Чок болза Мешкен-Хөлдүң кыдыынче эштип, сайзанактаар бис. Ооң чоогунда чыдар инектерге дөмей улуг даштар сагыжымда арткан. Ында уругларның бичиизи-ле мен турган боор мен, угбаларым мени аартыктаар, менден чаштынып, ол улуг инек-даштар артынче дезип халчып чоруй баарлар. Мен чамдыкта оларымны тыппайн, ыглап-ыглап, чана бээр мен.
4-5 хире харлыг турганымны сактыр мен. Авам, ачам Чадаанаже көжүп чоруур апарганнар. Кырган-авам төрелдерин чыып, бисти үдеп, улус шайладып турган. Ынчан бир төреливис авам, ачамга чугааланып турар радио белекке берген. Ол радионуң кулаан аай-дедир долгаптарга, бирде ыыткыр, бирде оожум-даа апаар, ырлай-даа бээр, медээлер база дамчыдар. Авам, ачам оозун аажок камнаар, радиозу чугааланып эгелээрге-ле, олурупкан, кичээнгейлиг дыңнап, чүнү дамчыдып турарын аразында аажок сайгаржып чугаалажырлар. Ол чугааланыр херексел кончуг ажыктыг турган-дыр дээрзин бичии кижи шаам-биле билип турган мен.
Билип кээримге-ле авам, ачамны кезээде эдерер, а олар мени черле кагбайн, эдертип алыр турган. Ачамның “Уруум Райкоо!” деп эргеледип чассыда аарак кыйгырарын бо хүнге чедир кулактарымда ооң үнү дыңналып, таңмаланып артканын чылыы-биле сактыр мен.
Бичиимде ойнап өскеним болгаш школага өөренип киргеним Бажың-Алаак суур сагыжымда онзагайы-биле арткан. Чурттап турганывыс Карл Маркс кудумчузунуң адаанга бажыңнарның уруглары ойнай бергенивисте, дыка хөй бис. Даң бажында кым мурнай туруп келгеш, кудумчуже үнүп, херим кыдыынга кеденип, чаштынып алгаш, сени көрбээн бир ойнаар эжиң көстүп кээрге, ону мурнай “Мой солдат” деп адап, кыйгырар чаптанчыг оюннуг бис. Ынчап кээрге, кым каш солдаттыг болганын санап, аравыста маргыжып, чамдыкта “сени мурнай мен солдат дээн мен” – деп маргыжып шаг боор бис. Кудумчувустуң улуг-биче чону черле дыка найыралдыг турган. Лапта деп оюнну улуг-бичии дивес, ава-ачаларывыс, акы-угбаларывыстан бээр турупкаш ойнаар турган бис. Кудумчувуска хөглүг үннер, алгы-кышкы, каткы-хөг диңмирээр турган. Чоогувуста кудумчулардан безин ойнакчылар кээп ойнаар чүве. Лапта оюну хөй киржикчилиг болгаш “азарттыы” аттыг. Удуп алгаш, мячикти улуг акыйлар талыйтыр хаптарга, амырап маңнажып-ла каар бис. Ойнап тургаш “хөделдеп” турган талага улуг акыйлар мячик-биле кагар дээш чоокшулап кээрге, “акый-акы-ыый!” – дээш-ле баштарывысты холдарывыс-биле дуй тудуп алгаш, чаннып-ла эгелээр бис, чүге дизе мячик-биле улуг-шыырак акыйлар кагарга, аарышкылыы аажок болур чүве. Акыларывыс бисти кээргээр, оожум соп каар. Ол-ла, соктурар болзуңза, сээң ойнаан бөлүүң хөделдеп эгелээр. Ынчаар-ла кудумчувуска хөглүг шимээн-дааш үзүлбес, улуг-бичии дивес ойнап хүнзээр бис.
Оон ыңай Олег Кошевойнуң солдаттары бооп ойнаар шеригжиткен оюнувус база бар. Бичии уругларны, бисти, шуптувусту чыскаап алыр. Кошевойнуң шериглери узун-узун ыяш “бооларлыг” бис. “Солдаттар, томаан- ныг!” – деп команда бээрге, саң дорт туруптар бис. Оон ийи аңгы үстүп алгаш, “кызылдар, актар” болуп чаалажып, аткылажып-ла эгелээр бис. “Коля, Маша, төг-төг!” деп, адын адаткан кижи бүрүзү-ле аттырган болуп, черге кээп дүжер. Оюннуң төнчүзүнде солдаттарны катап чыскаап, шаңнап эгелээр. Эң эки адыгжы, эрес-дидим, кашпагай дайынчы дээш, шаңнаар медальдары ыяш чөвүрээлер боор турган. Эх, солун-на үелер! Эң-не солун чүүл, бо оюнну организастап, бистиң командиривис болуп, бисти баштап турган кижи – улуг кыс уруг турган. Ол кижиниң алыс боду черле командир болурунга дыка тааржыр, бисти чагырып-даа, ойнадып-даа билир турганын ам сактып орар мен. Ол угбавыс Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, бистиң аравыста ам-даа чурттап чор ийин.
Суурувустуң шуут чанында Чадаана хем агып чыдар. Чайгы үелерде ооң чанынга сайзанактап, суунга эштип чайлаар бис. Суг үерлеп, дажый бергенде, ооң чоогунда бажыңнарның огородунче кирип келир турган. Кышкы үеде ооң дожунга шарыыр конькилеривис кедип алгаш конькилээр бис.
Авам, ачам колдуу кыс уругларлыг чорааннар. Мен ол кыстарының эң бичиизи мен. Менден бичиизи, оол дуң- мам Саша. Ада-иевис кыс уругларлыг чораан болгаш, оол уруг чок болганы-биле, авам бодунуң кыс дуңмазының оглун азырап өстүрүп каанын, сөөлүнде өзүп келгеш билген мен. Ол дуңмам-биле аравыс 1 хар ажыг ылгалдыг бис. Мен дуңмамны кезээде чагырар, башкылаан башкызы, эмнээн эмчизи боор турган мен. Башкылар өттүнүп, көргүзер ыяш (указка) тудуп алгаш, тенектенип олурган дуңмамның бажынче тутсур мен, эмчи бооп, дуңмамны тарыыр дээш, ооң холун шил тудуп алгаш кезиптеримге, ханзырай бээрге, дуңмам ыглап эгелээр, а мен корткаш, черден довурак алгаш, ону дүрбүп, авамга чугаалавазын дээш аргалап, көгүдүп-ле эгелээр мен. Ол мени авамга дөмей-ле чугаалаптар, авам мени кончуур турган.
Кыш турган. База-ла дуңмам-биле кудумчуга иелээн ойнап, чуңгулап турган бис. Илчирбелиг дыргырааш трактор, соонда ийи кончуг чоон чудуктар сөөртүп алган эртип чыткан чүве. Бис тенек чүвелер ол чудуктардан халбактанып, ооң соондан маңнажыпкан бис. Бир көрүптеримге, дуңмам оол тайгаш, улуг чудуктуң алдынче кирип чыдыр-ла. Мээң алгы-кышкым-даа аттыг. Ол дыргырааш тракторнуң даажы шуут кулак уюк, мээң алгы-кышкым-даа дыңнаар кижи чок, көрүптеримге, солдат хептиг аныяк оол кылаштап олур. Мен аңаа халып чеде бергеш, дуңмамны чугаалапкан мен. Аныяк кижи кончуг-даа шимченгир, аваангыр халып баргаш, дуңмамны ушта соп эккелген. Ол тракторнуң чолаачызы база турупканы чаяан болган. Маңаа база-ла мен буруулуг бооп, авамга кончуткан мен. Авам суг сөөлүнде бисти бажыңга кааптарындан коргар апарганнар. Дуңмам-биле мени садикке тургузар дээн. “Ынаар барбас бис!” деп ыглажып турганывысты сактыр мен.
Ада-ием – мээң эргимнерим
Сөөлгү чылдарда Адалар хүнүн демдеглеп турар апарган. Бодум бо хүннерде назы-харым улгаткан-даа болза, ачамны чылыы-биле сактып чоруур мен. Ачавыс төлептиг, кижизиг, ажы-төлү биске үлегер-чижек, чоргаарал бооп артканын, уруу мен, ачамны сагынмас, аңаа чоргаарланмас аргам чок. Ол Даг-Алтайның Ойрот-Тура хоорайынга Тываның баштайгы көдээ ажыл-агыйының мергежилин чедип алганнарның бирээзи. Ачам ажыл-ишке кызымак, чараш шырайлыг, хаакка болгаш чадаг чарышка шыырак маңнаар, спортчу кижи чораан дээрзин чону чугаалажып чораан. Ачавыс езулуг кижизиг мөзүлүг, авамны аажок хүндүлээр, ажы-төлүн эргеледип чассыдар, арга-сүмени бээр, амыдырал дээнде дыка кызыл, черле холу куруг олурбас, бир-ле чүвени кылган азы номчуттунган, бижиттинген орары сагыжымда арткан. Ачам бодунуң үезинде эртем-билиглиг, спортка, амыдыралга ынак, ажы-төлүнге үлегер-чижектиг чорааны сеткилимде арткан.
Школага алды харлыг курзук бичии бисти 1-ги класска өөредири-биле чыскаап, “А”-лар, “Б”-лер деп чарып турар. Чүге “А, Б”-лер дээнин, ооң утказын-даа орта билбес турган мен. Ачам мени чедип алгаш, боду ышкаш эр башкыга хүлээдип турганын сактыр мен. Ол аныяк эр башкыны көөрүмге, ачамга дөмейи кончуг узун, арган, сииреш чүве. Черле аразында таныжар турганы ол боор, аажок-ла чугаалажыр турганнар. Бир катап башкымны ачам деп бодааш, халып келгеш: “Ачай-ачай!” — дээш, куспактаныпканым, оон башкымның үнүн дыңнааш, соора танаан таварылганы бо-ла сактып келир мен. Үжүк-бижикке номчуп, бижип, санап өөредип каан баштайгы башкым Куулар Сүттүг-оол Мижит-Доржуевич сагыжымда уттундурбас арткан.
Школага өөренип чораан үелеримде аажок шимченгир, өөрениичелим, сонуургаачалым аажок турган. Эге класстарга өөренип турувуста, күш-культура кичээлинде бисти бо-ла чарыштырар турган. Мен кымны-даа мурнай халып кээр мен. Башкым мени: “Ачаңны дөзээн-дир сен, ачаң чадаг чарышка, хаактаарынга чемпион чораан кижи болгай” – дээрге, башкымның ол чугаазы мени улам күш киирип, ачамга дыка чоргаарланыр чораан мен. Ачам бедик, арган, шилгедек сынныг, чаак болгаш эрин салын өстүрүп алган чоруур, кавказ чоннарынга дөмейзиг, топтуг, кижизиг чораан. Ачамны чону “Салдыгбай эмчи”, “Кара салдыг эмчи” азы “Фидель Кастро” деп адап, аразында чугаалажыр турган, ачам ол аттарга, шынап-ла, кончуг тааржыр кижи.
Ачамга бодаарга, авам шириин, негелделиг кижи. Опчок тенек чаңым дээш, авамга бо-ла кончуда бээр мен. Авам кончуурга, кажан-даа хорадап ажынмас мен. Авамның ол кончуушкунун кезээде хүлүмзүрүг, оюн-баштак чаңым-биле каттырып хүлээп алыр турган мен. Мени кончуп турган авам боду база каттырыптар, “Чүге каттырар сен?” дээш авам мени чаптап, кончуттунмас-даа, бажым суйбап каар чораан. Ол кончуушкунну бодумнуң шаам-биле база сайгарар турган мен. Авамның мени кончуп турары чөптүг, шын эвес чазыымны миннип, дараазында кончутпас дээш, ол частырыгларны катаптавазын бодап чоруур мен.
Ачам хеймер уруу меңээ аажок кижи. Билип кээримге-ле, ачам мал эмчизи чораан, аът мунуп алгаш, малчыннар өглери кезиир турган. Чайгы үелерде мал тарыырда, мени албан эдертип алыр. Эмнерни канчаар холуп-хоюдарын, малды канчаар, кайнаар сыкыртып, тарыырын меңээ айтып берип, өөредип чораан. Кышкы үеде ачам чер чырываан, караңгы турда-ла, аъш-чем суп каан хүнезинниг хавын чүктепкеш, хаагын кедипкеш, бажыңдан үнүптер чораан. Ол кээрде, хөй-ле дииңнер адып алган кээр кижи.
Ачам черле анаа олурбас: балды-хирээзин, бижектерин чидиткен, лыжазын бизээн азы номчуттунган, бижиттинген орар. Сонуургакпай меңээ ачамның чүнү кылып турарын эскербейн баар аргам чок, чүнү канчап орарын көрүп, ону өттүнүп кылчы бээримге, оозун меңээ тайылбырлап бээр кижи. Ачамның “уруум Райко оол уруг турган болза, кончуг-даа эрес кижи боор турган” дээн чугаазын сактыр мен. Херим ишти-даштында бүгү-ле чыдар чүүлдер эмге-сескелиг, кыжын одаар токпактарны белеткеп чарып каарга, оларны чыскаай салырынга шаам-биле дузалажыр мен. Херим иштинде бок черле көзүлбес: ачам ону кезээде аштап, ширбээн турар. Чылый берген үелерде огород ажылы үзүлбес. Кудумчуда агып бадып чыдар буга суун орай дүне огородунче чайып, суггарып тура хонар болгаш даңгаар эртен ол ажылын доозар. Авам, ачамның өдээнге инектер, бызаалар, өшкүлер, анайлар, хаваннар, дагаалар, кастар дээш азыраваан-на малы чок улус.
Энерелдиг эргим кижилерим – ада-ием мээң сагыш-сеткилимге онзагай чырык, чылыг сактыышкыннарны арттырган. Оларымга чоргаарланып, кижизидилгениң улуг өөредиин алганымны, амыдыралдың узун-делгем оруунче белеткелди эртип, эртем-билигге чедиргенинге өөрүп, ада-иемге чоргаарланып чоруур мен.
/ Раиса ОНДАР,
Тываның улустуң башкызы, Россияның Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №26 2026 чылдың июль 9
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...