Июль 23, 24-те Тыва Республиканың кол национал байырлалы Наадым таварыштыр Тос-Булакка тыва ча адар оюннуң баг адар хевиринге республика чергелиг болуп эрткен мөөрейге шупту 200 ажыг багжы киришкен. Баштайгы хүнде адаан-мөөрей үезинде 30 багның 21-ин ушта адыпкаш, 141 эр спортчу аразындан Чөөн-Хемчиктен Артыш Монгуш шылгарап үнгеш, тиилекчи болган. Ийиги болгаш үшкү черлерни Мөңгүн-Тайгадан Эдиски Чамыян биле Аңгырак Ховалыг ээлээн. 4-тен 8-ке чедир Аяс Иргит (Мөңгүн-Тайга), Эртине Куулар (Барыын-Хемчик), Андрей Серин (Улуг-Хем), Артыш Донгак (Улуг-Хем), Белек Дундуй-оол (Кызыл кожуун) тус-тузунда шаңналдыг черлерни ээлээннер.
68 херээжен адыгжылар аразынга Тес-Хемден Азияна Намдал тиилекчи болган. Ийиги болгаш үшкү черлерни Чаа-Хөлден Марта Монгуш биле Аяна Тергин ээлээн. 4-тен 8-ке чедир Айслана Доктугу (Мөңгүн-Тайга), Раджана Куулар (Барыын-Хемчик), Ульяна Иргит (Мөңгүн-Тайга), Марианна Даржаа (Чөөн-Хемчик), Тана Даваа (Өвүр) шаңналдыг черлерни ээлээн.
Июль 24-те эр улус аразынга баг адар оюнга 5 адыгжылыг 23 команда киришкен. Аңаа Улуг-Хемниң командазы бирги черни ээлээш, 200 муң рубльдиң сертификадын шаңналга алган. Ийиги болгаш үшкү черлерни Чаа-Хөл биле Чөөн-Хемчик кожууннарның командалары үлешкеш, тус-тузунда акша шаңналдарын алган.
ТР-де Тыва ча адар оюн федерациязының президентизи Артыш Монгуштуң чугаалап турары-биле, чылдан чылче тыва ча адар оюннуң баг адар хевирин сонуургап, маргылдааларга киржип кээп турар багжыларның саны көвүдеп турар. “Кожуун бүрүзүнде кончуг шыырак командалар көстүп келген. Бо национал оюннуң хөгжүлдезинге Тываның Чазаа улуг үлүг-хуузун киирип, бедик деңнелде деткимчени көргүзүп турары шаңналдардан илдең. Бо үш дугаар чыл улай Наадым чемпионнарынга автомашинаны Чазак тыпсып турары бо. Багжыларның-даа, ниити байырлал киржикчилериниң-даа хей-аъды бедик, дыка онза-дыр” – деп, федерацияның президентизи демдеглээн.
Тыва ча адар оюннуң тиилекчилериниң ылгавыр демдектери
Тыва ча адар оюннуң баг адар хевиринге ийи дакпыр Шагаа чемпиону, ийи дакпыр Наадым чемпиону, “ТР-ниң мерген адыгжызы” деп аттың эдилекчизи, билдингир хөөмейжи Андрей Монгуш Тос-Булакка багжылар аразынга команда аайы-биле болган хана-хана мөөрейниң онзагайы болгаш республикада күрүне чергелиг ат чедир ойнап чоруур багжыларның саны, хар-назыны, кедер бөрттеринде ылгавыр демдектериниң дугайында кысказы-биле тайылбырлап берген:
– Бо чылгы маргылдаада ТР-ниң мерген адыгжызы аттыг багжылар кожуун аайы-биле аңгы-аңгы командалар тургузуп алган киржип турары онзагай-дыр. Оларның аразында улуувус болур багжывыс Сергей Соян-оолович Ондарга (66 харлыг) баштаткан хоочуннар командазы база бар. Ында “ТР-ниң мерген адыгжызы” деп аттың эдилекчизи Эрес Донукович Нурзат (62 харлыг) дээш өскелер-даа база киришти. Оон аңгыда Чөөн-Хемчиктиң мергеннери, Бай-Тайганың мергеннери база аңгы-аңгы командалар тургузуп алгаш киришкен. Хөй кезиинде тыва ча адар оюн сайзырап турар кожууннардан ийи-ийи командалар безин бар апарган. Херээжен багжыларның саны эрткен чылын 40 ажып турган болза, бо чылын барык 70 чедип турар-дыр. Ол дээрге тыва национал оюннуң хөгжүлдези дыка дүрген чоруп турарының көскү херечизи-дир.
Бистиң Тыва Чазактың деткимчези-биле бо үш дугаар чыл тиилекчиге автомашинаны шаңналга тыпсып турар. Баштайгы автомашина (НИВА маркалыг) шаңналды Эрес Донукович алган, эрткен чылын ийи дугаар шак ындыг шаңналды Тываның ийи дакпыр Наадым тиилекчизи, “ТР-ниң дакпыр мергени” Сылдыс Григорьевич Монгуш LADA Granta маркалыг автомашинаны алган. Бо чылгы тиилекчивис Чөөн-Хемчиктен Артыш Монгуш шаңналынга база ындыг автомашинаны алды. Ол тиилелгези-биле бо багжы “ТР-ниң мерген адыгжызы” күрүне адын күүсеткен болуп турар.
Чаңгыстың маргылдаазынга көөрде, багжыларның хана-хана оюну дыка солун дүшкүүрлүг болгаш дааш-шимээнниг болур. Чүге дээрге дүрүмүнде удурланыкчы команданы ажып алыр дээш, уттуруп турар бөлүк шаптыктаар эргелиг. Чыскаап каан баглар көзүлбезин дээш, артында бөрттерин-даа чайып турарын эскерген боор силер. Шаптыктап-даа турза, дөмей-ле удурланыкчы командага хүндүткел бир дугаар черде турар. Маргылдаа үезинде бир дугаар адар эргени эң улуг назылыг кижиге бээр. Оон Наадым чемпионнары, Шагаа чемпионнары, мергеннер, шыырак багжылар дээш ат чок багжыларга чедир.
Бо хүнге чедир ТР-ниң мерген адыгжызы аттыг 8 багжы турдувус. Бирээвис, 2021 чылдың Наадымының тиилекчизи чораан акывыс, Бай-Тайгадан Аян Борисович Соян дээр кончуг шыырак мергенивис ТШО-га маадырлыы-биле бажын салган.
Тыва ча адар оюннуң баг адар хевиринге күрүне аттарын күүсеткен багжыларның бөрттеринде ылгавыр демдектерни кадап турар. Ону багжы боду ус-шеверлерге чагыдып кылдырып алыр. Бөрттерниң артында база-ла мөгелеривистиң бөрттеринде ышкаш шак-ла ындыг ылгавыр демдектер бар. Ол демдектерни мөгелерден аңгы болзун дээш, эде көөр деп санал киирип турар бис. Чоорту ол айтырыг шиитпирлени бээр дээрзинге идегел бар. Ниитизи-биле бо чылгы мөөрей кончуг солун, көрүштүг, адаанныг-даа болза, омак-хөглүг эртти. Моон-даа соңгаар часпас адар багжылар көвүдеп-ле турар болзунам!” — деп, хөйге билдингир хөөмейжи, багжы, ыраажы Андрей Алдын-оолович Монгуш эки күзээшкин-биле чугаазын доосту.
Тиилекчиниң шаңналы — автомобиль
Эр улус аразынга баг адар оюннуң Наадым чемпиону болган багжы Артыш Монгуш тиилелгезин өг-бүлезинге тураскаадып турарын кыска интервью үезинде чугаалаан:
“Тыва ча адар оюннуң баг адар хевири бистиң республикавыста дыка дүрген хөгжүп турары өөрүнчүг-даа, чоргааранчыг-даа. Бо чылын багжыларның саны улам көвүдээн, хей-аъды бедик мөөрейлежип турар чүве-дир. Кады ойнап чоруур багжы эштеримге болгаш бо мөөрейниң бүгү киржикчилеринге чедиишкиннерни күзеп тур мен.
Бо баг адар оюнну бодум амы-хуумда дыка сонуургаар мен. Үш чыл ажыр маргылдааларда киржип турарым бо. Эгезинде болган маргылдааларны көрүп, оюннуң дүрүмүн эки билип ап, бичиилеп белеткенип эгелээн мен. Кандыг-даа спорттуң хевиринге чедиишкин чедип алыр дизе, эки белеткел херек болгай. Ынчангаш маргылдааларга киржир мурнунда, шыңгыы белеткел херек. Бо Наадым мөөрейинге киржир дээш хүнде ийи удаа белеткенип турдум. Ол белеткелим халас барбады. Чогум, тиилеп каар мен деп бардам бодал бажымга кирбээн чүве. Адаан-мөөрей үезинде 30 багның 21-ин ушта адыпкаш, шылгарап үнгеним бо.
Бо тиилелгемни өг-бүлемге тураскаадыр мен. Ыяштың дазылы быжыг турда, ол өлбес, кижиниң өг-бүлези быжыг болза, кандыг-даа чүүлге деткимчелиг, бурунгаар хөгжүлделиг болур болгай. Мээң өөм ишти Чинчи Николаевна Монгуш ТывКУ-да экономика факультединде лаборантылап ажылдап турар. Ол база ча адар оюнну сонуургап турар кижи. Үш ажы-төлдүг бис – бир кыс, 2 оол. Улуу 14 харлыг, ортуну 11 харлыг, бичиизи чаа-ла 3 харлаан. Бодувустуң автомашинавыс бар, ону уругларым авазынга бээр мен, а шаңналга бээр деп турар автомашинаны бодум башкарып мунар бодап тур мен.
Бодум амгы үеде Кызылдың 55-ки гвардейжи даг-адыгжы бригадазының оркестриниң соктаар хөгжүм ойнаар хөгжүмчүзү, биче сержантызы мен. Эрткен чылын ТШО-да бистиң эрес-дидим оолдарывыстың хей-аъдын көдүрери-биле хөөмей-сыгыттыг оларга чедип чораан бис. Оон аңгыда ТШО-га бажын салган чаңгыс чер чурттугларывыстың сөөлгү оруунче үдээр ёзулалдарга кажыыдалдың аяалгазын ойнап, кожууннарже үнүүшкүннерни бо-ла кыла бээр бис. Оркестрде 14 хөгжүмчүнү кожууннарже тарай үлептерге, үш-үш болуп алгаш-даа ойнаар-дыр бис. Бо байдал — Тывавыстың ховар оолдарының хорап турары, сагыш-сеткилге дыка аар болур-дур. Төрээн чурт дээш амы-тынын харамнанмайн маадырлыы-биле чок болган дайынчыларны утпайн, оларны мөңгеде алдаржыдып чоруулуңар” – деп, багжы, хөгжүмчү, Чөөн-Хемчик кожууннуң улустуң хөөмейжизи Артыш Радомирович Монгуш чугаалады.
Июль 25-те, Наадымның улуг хүрежиниң үезинде, тиилекчи Артыш Монгушка шаңнал — LADA Grantaмаркалыг автомашинаны тывыскан.
/ К. МОНГУШ.
Чуруктар авторнуу болгаш Тыва үндезин культура төвүнүң.
“Шын” №29 2026 чылдың июль 30
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn