Кандыг-даа берге байдалда аарыг-аржык, кемдээн кижилерге дузалап, амы-тынын камгалап, өг-бүлезинге ажыктыг кижилер кылдыр эглип кээр аргаларны тургузуп турар кайгамчык буянныг эмчилер бистиң республикавыста бары канчаар-даа аажок улуг өөрүшкү болгаш кежик-чол-дур. Ындыгларның дугайында кым дыңнаксавас, номчуксавас боор. Оларның бирээзинге бир дугаар республика эмнелгезиниң реанимация салбырының эргелекчизи анестезиолог-реаниматолог эмчи Дмитрий Робертович Ондар хамааржыр.
Берге байдалдарда дузалаан
Бистиң республикада “Буянныг чүрек” деп шаңналга төлептиг эмчилерни удаа-дараа илередип турар. Роберт Ондар бо мөөрейге 2 дугаар киришкен. Ийи чыл бурунгаар ол “Экстремалдыг байдалдарга ажылдааны дээш” деп номинацияга төлептиг болган. Баштайгы удаа ол Тожу тайгазынга бижектеткен кижини камгалаар дээш, орайтадыр барганын ол мынчаар чугаалаар болду: “Ынчан декабрь ай, караңгылай берген үе чүве. Доора-Хемге ужуп кээривиске, бижектеткен кижиниң кайдазын айтып бээри-биле бир кижи келди. Вертолётка кады улаштыр ушкаш, хөл кырынга келдивис. Дош кырынга хонары болдунмас боорга, вертолет чавызай бээрге, дериг-херекселивис, сумкаларывыс туткаш, кады чораан фельдшерим база демги үдекчивис-биле кады дош кырынче шурай бердивис. Үдекчивис вертолеттан дүжүп келгеш, бисти-даа манавайн, арга иштинче халып кире берди. Ооң соонда дош кыры-биле аргаже маңнажып кирдивис. Ынчан харын-даа ай тода чырыдып турган. Үдекчиниң изиниң соо-биле чоруптувус. Бар чыдырывыста, хөлче кирип чыдар кара суг таваржып келди. Фельдшер мурнай баргаш, бисти манаар кылдыр чугаалаптайн дээш мурнап чорупту. Соондан база маңнапкан мен. Чүъгүвүс хөй, деңзивис аар болганындан дошче дөңмек чедир ойлуп кире бердивис. Эрикче үнүп келгеш, боданып тур бис. Вертоледувус база кайы ыракта дагжап тур. Үдекчивис база чок. Канчап-ла ийик көрүптеривиске, снегоходтуг акый бар чыдыр. Бижектеткен кижи дугайында айтырарывыска, билир болду. Вертолетче олурупкаш, ол акыйның соондан ужуп чорааш, балыг кижини тып алдывыс. Пациентивис кылымал буттарлыг, кадыы кызыгаарлыг кижи болду. Вертолет иштинче арай деп киирип алгаш, Кызылга эккелдивис”.
Ийи дугаар таварылгада база-ла Тожунуң тайгазынга ыяш ужуруп турда, ыяш аңдарылгаш, холунуң эктинден үзе базыпкан кижиге дузалашкан. Чанынга кады турган улус холун шарып алгаш, санавиация кыйгырыпканнар. “Ыяштар аразынга вертолет хондунмас болганындан бисти хемниң ортузунда ортулукка болчап кагдылар. Вертолеттан дүжүп келиривиске-ле, холу кемдээн кижини катерде ап алган бо келдилер. Ынчан база-ла караңгы үе. Хемниң агымы күштүг болганындан хемени чаңгыс черге тургузары болдунмас. Шимчеп турар хемеден көвүрүг кылдыр чуга манза каапкан. Шимчеп турар манза кыры-биле хемеже арай боорда кежип келдивис. Аарыг кижини шинчип көргеш, белеткеп алгаш, шимчеп турар тайгыр өл манза кыры-биле арай деп-ле кештивис. Эпчок базар азы кыдыынче чайлыр болза, пациент-биле кады сугже кире бээр айыыл турган. Холу чок кижи сугже кирген болза, оон-даа берге болур турган. Ынчаар-ла ол кижиниң байдалы берге, эштип шыдавас турган. Одурлу берген холун чыпшыр шарып алгаш, куспактап алгаш, арай боорда эрикче кежирип алгаш, вертолетче киирдивис” – деп, Дмитрий Ондар сактып чугаалады.
Үш дугаарында Куңгуртуг бар чыткан Урал машина кадыр черден, чуукталы бергенде, Дмитрий Ондар база-ла коллегалары-биле кады барып дузалашкан. Машина иштинге чораан пассажирлер "төктүп" калганын ол чугаалады: “База-ла вертолет хондурары берге. Ындыг-даа болза эптиг арганы тыпкаш, хонуптарга, дүжүп келгеш, аарыг кижилерни байдалының аайынче аңгылап алдывыс. Оларның аразында бир угбай берге байдалда болган. Дөш өрү чүктээри болдунмас боорга, вертолет кырындан ужуп келирге, берге байдалдыг пассажирни трос-биле быжыглап алгаш үнген бис”.
Дөрт дугаарында ол ТШО эгелей бээрге, эки турачы кылдыр база ажылдааш келген. Анестезиолог-реаниматолог, 2 хирург, 3 травматолог, арын-чаак хирургу эмчилер команда кылдыр чорааннар. “Хүнде-ле дендии хөй кижини эккээрге, байдалының аайы-биле аңгылаан соонда, эң-не берге байдалдыг улус-биле ажылдап, бир хонукта 3-4 шак дургузунда удуп четтигер турдувус” – деп, ол чугаалады. Кады ажылдап турган коллегалары Тываның эмчилериниң шалыпкын ажылдаарын көргеш, магадап турганнар.
Дмитрий Ондар бо чылын “Буянныг чүрек” мөөрейинге база катап киришкеш, “Чылдың камгалакчызы” деп номинацияга тиилекчи болган. Бо удаа Шагаан-Арыг хоорайга чоокку чылдарда чылыг-электри төвүнге болган аварияга таварышкан кижилерге дузазын катканы дээш шаңнаткан.
Кырган-аваларының ачы-дузазы
Бичии Дмитрийниң эмчи болур күзелиниң оттуп келиринге ооң кырган-авалары улуг рольду ойнаан. Авазының авазы Сүт-Хөл кожуунга фельдшер болуп ажылдап чораан. Манчүрек тайгазының аалдарын кезип, тарылгалар салып, кижилер эмнээрде, уйнуун эдертип алыр турган. Ачазының авазы Каа-Хем кожуунга мал эмчизи кылдыр ажылдап чораан. База-ла ажылдаарда, уйнуун эдертип, бодунуң ажылын көргүзүп чораан. Ол боду 2-3 харлыында миннип келгеш-ле, ойнаарактарын эмнеп, кырган-аваларының дериг-херекселдерин сонуургаар, эмнелге талазы-биле номнарын ажып, оларның чуруктарын аажок сонуургаар турган. Ынчаар-ла Дмитрий эмчи болур кижи-дир мен деп бичиизинде-ле билип каанын ол боду чугаалаан: “Миннип келгеш-ле, эмчи болур мен деп билир турган-дыр мен. Кажан школага өөрени бергеш, бижип, номчуп өөрени бергенивисте, башкывыс биске “Өзүп келгеш, кым болур мен?” деп чогаадыг бижидип турган. Ынчан база-ла эмчи болур мен деп бижип турдум. Шак ол чогаадыымны “Сылдысчыгаш” солунунче база чорудуп турдум”. Чедиги класска келгеш, ооң биология, химия эртемнеринге сонуургалы оттуп, эмчи болурунга херек эртемнер-дир дээш, хандыр өөренип, шыңгыы белеткенип эгелээн. Ооң школачы чылдары Кызылдың 11 база 15 дугаар школаларынга эрткен. Школаны дооскаш, баштайгы удаа Новосибирскиниң медицина университединче дужаап шенээн. Болдунмайн барза-даа, ол күзелин чедип алыр дээш, улаштыр-ла Томск хоорайга барган. Шылгалдалардан озалдай бергеш, ол-ла дээди өөредилге чериниң белеткел курстарынга өөренип кыштаан. Ооң түңнелинде дараазында чылын чииги-биле шылгалданы дужаагаш, кире бергенин ол демдеглээн. Улаштыр-ла ординатураны база аңаа-ла өөренген. “Эгезинде шупту оолдарның күзели дег хирург болуксап турдум. Ынчалза-даа 4-кү, 5-ки курстарга келгеш, анестезиолог-реаниматолог деп эртем бар дээрзин билип алдым. Ук адырны сонуургап көөрүмге, ол эмчилер дыка-ла угаанныг, дүрген болгаш шынарлыг дузаны кадыптар, өске мергежилдерге деңнээрге, бир тускай болган. Ук эртемниң эмчилери хандыр боданыр аажок дидим кижилер боорга, шилип алдым” – деп, Дмитрий Ондар чугаалаан.
Онзагай мергежил
Ол бодунуң мергежилин чурукчу кижиниң ажылынга дөмейлээр. Хөй-ле кижилер анестезиолог-реаниматолог эмчиниң ажылын орта билбес, кезиишкин эртерде, аарышкызын чидир сыкыртыр эмчи деп бодаар дээрзин ол демдегледи: “Херек кырында бистиң кылып турар ажылывыс-ла хөй. Чурукчу кижиниң ажылын көргеш, канчаар чуруп каанын билбес бис. Чамдык чуруктарын көөрге, ужур-утказы-даа билдинмес, а ёзулуг чурукчу кижи ооң утказын сайгарып, магадап, чарашсынып турар болур. Бистиң ажылывыс база шак-ла ындыг. Чамдык улус эмненип тургаш, дендии берге үени эртер. Чижээ, кезиишкинни кылып турар үеде дириг арткаш, улаштыр кадык кылдыр эмненип үнүп келиринге дузалажып турар бис. Кезиишкин үезинде аарышкыдан, травматиктиг шоктан, хөй хан төгүүшкүнүнден камгалаар эмчилер бис болуп турар бис. Ол ышкаш кезер эмчи коллегаларывыска база кезиишкин үезинде ажылдаарынга эптиг байдалды тургузуп берип турар бис. Чижээ, хөй хан чидирген кижиниң бодунуң ханын чыггаш, тускай аппаратка чугдургаш, катап кудуп бээр бис. Четпейн баарга, донорларның дужааган ханын база кудар апаар”.
Олар оон ыңай янзы-бүрү күштүг эмнер-биле ажылдап турарын база тайылбырлаан. Кижи бүрүзүнүң организминиң онзагайларын өөренип көрүп тургаш, кижи бүрүзүнге таарыштыр эмниң доозазын санаары база тускай дүрүмнерлиг. Кезиишкин кылырда, чаңгыс эм эвес, пациентиниң кадыының байдалын көрүп тургаш, кижи бүрүзүнге салыр эмнер-ле хөй болур. “Чурукчу кижи дүрүмнер сагывайн чуруур болза, чурук үрелип каап болур. Ол ышкаш бис база чогуур дүрүмнерге чазыптар болзувусса, айыыл-халап үнүп болур. Ынчангаш үргүлчү сайгарар, боданыр, номчуттунар ужурлуг бис. Хүн бүрүде бистиң эртемивис сайзырап турар. Чаа-чаа билиглерден чыда калбас дээш, чай кадында-ла номчуттунуп, билбес чүүлдеримни немей өөренип четтигер-дир мен” – деп, анестезиолог тайылбырлаан.
Коргуушкунну ажып эртери база чугула дээрзин Дмитрий Ондар чугаалаан. Кезиишкин мурнунда аарыг кижини кортпас кылдыр чагып-сургап, оожуктуруп алыры чугула. Чүге дээрге кезиишкин үезинде бөлүк эмчилер база аарыг кижиниң кайы бирээзи коргуп эгелээр болза, ол коргуушкун чанында кижилерже база дамчый бээр. Ынчангаш хирург-даа, анестезиолог-даа, пациент чеже-даа корга бээр болза, бодунга бүзүрелдиг болуп, кичээнгейин чүгле кылып турар ажылынче угландырар ужурлуг. Кезиишкин эртип турар кижи девидей бээр болза, байдал база нарыыдай берип болур. Чамдык улус кезиишкинни чиик эрткеш, дораан-на анаа палатаже көжүп чоруй баар. Берге эрткен улусту реанимацияга арттырып алгаш, эмнээр апаар. Кажан пациентини берге байдалдан үндүр эмнээш, дараазында өске коллегаларынга улаштыр эмнээри-биле дамчыдып бээрин ол тайылбырлады. Ындыг-даа болза ол эмчилер-биле харылзаа дөмей-ле артар, байдалды көрүп тургаш, реаниматолог эмчилер дөмей-ле дузалажыр апаар.
Анестезиология-реаниматология дээрге чаңгыс черге турбас, ай санында чаарттынып, өскерлип турар эң-не дүрген сайзыралдыг мергежил дээрзин Дмитрий Ондар чугаалаан. Ажылы чеже-даа берге болза, пациентилерге дуза чедирери улуг эмчиге улуг өөрүшкү. “Пациент дириг үнүп келгеш, четтиргенин илереткеш, моон үнүп чоруптарга, сеткилим өөрүүр-дүр. Ол дээш эки номчуттунар, өөренир апаар бис” – деп, ол демдеглээн.
Амгы үеде 1 дугаар республика эмнелгезинде 2 реанимация салбыры бар. Бир дугаарында 9, ийигизинде 6 орун бар. Оруннар санын оон ыңай-даа көвүдедип болур, дериг-херексел база четчир. “Аңаа ажылдаар эмчилер саны чедишпес. Ынчангаш эмчи кылдыр өөренип турар студентилерни доозуп тургаш, анестезиолог-реаниматолог деп эртемни шилип алгаш, республикавыска кээп ажылдаарын кыйгырып тур бис” – деп, Дмитрий Ондар чугаалаан.
Амгы үеде анестезиология-реаниматология чаңгыс аай эвес, янзы-бүрү адырларлыг апарган: кылымал тындырыышкын, бүүрек ажылдадыр аппарат дээш янзы-бүрү мергежилдер-ле хөй.
Дмитрий Ондарның ийи оглу база ачазының изин изеп, эмчи болур күзелдиг болганнар. Улуг оглу стоматолог болур күзелин боттандырары-биле белеткенип эгелей берген. Бичиизи база ачазының мергежилин сонуургап, телевизорга эмнээшкинге хамаарышкан чүүлдер көргүзе бээрге, аажок сонуургап көөр.
“Кижи бүрүзү кадыкшылын камнап, спорт-биле өңнүктежип, шын чемненир болза эки. Шуптувус ону сагып шыдавас-даа болзувусса, чоорту кадык амыдыралга кээрин күзээр-дир мен. Арага, таакпыдан ыраар болза эки. Мында кээп турар пациентилеривистиң чартыы арага хайындан кээп турар. Эзирик тургаш кемдээн, орук озал-ондаанга таварышкан, бижектешкен, хораннанган улус болур. Бот-боттарынга ынак болуп, бодалдарын арыглап, муңгарап чорбайн, багай бодалдардан ыраарын чонумдан дилээр-дир мен. Сагыш-сеткили арыг болурга-ла, аарыг-аржык белен таварбас, аарый-даа бээр болза, дүрген сегиичел болур” – деп, Дмитрий Ондар чугаалаан.
Чыжыргана СААЯ.
Чурукту авторнуң архивинден алган.
“Шын” №15 2026 чылдың апрель 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар https://max.ru/join/egenQjfuGzdL6mt0tSEaIo13rmlpMRQzzSnZQdqfHFY