Үнүш-бойдус-биле кады кижилер оттуп, кышты өттүр удаажыраан сагыш-сеткили частып, чайгаар сергеп, чиигеп келир. Сактырга-ла, хүннүң алдын херелдери кижи бүрүзүнче илбилиг согунчугаштарын тарбыдап турар-даа ышкаш. Чуртталгага сонуургалы чидип, хөлүе берген чораан кижи безин миннип келир: чырык черге кижи кылдыр амыдыраар кайгамчыктыг салымымның экизин аар!
Час-тыр ол: хуулгаазын, сорунзалыг, дүлгээзинниг, каш янзы аажылыг. Хүннүң чидиг чырыынга бажың-балгат иштиниң кара хөөзү көскүзү кончуг апаар болгай. Эрес-кежээ кижилер чугайланып, арыгланып-аштанып, обойларын, соңгаларының пөстерин солуп, херим иштинде бок-күзүрүмүн бөлүп төккеш, тазартыр ширбиттинип кааптар. Огородчу кежээпейлерниң мынчан өзүмнери саглаңайны берген болур. Холу чемзиг кадыннар кышкы чижиниң артыын болбаазырадып, чаан сыскырып, баш, дуюун өрттеттирип, холодецтеп, верандаже үндүр каапкан паш-савазын аштап-чуп – иженип-ле тура хүнзээр. Веранданың шалазын чуурга, доңмас апарганы – бажыңның херээжен ээзиниң база бир улуг өөрүшкүзү. Кылын кышкы хептерин аайлай шыгжап, идиктерин аштап-чүлгүп, кремнээш, хаптарынга суккулап, чыскаагылаар. Хеп шкавының полкаларында кылын кышкы хептер өңгүр чараштары-биле оруннарын солчур. Чайгаар-ла чемненир стол кырынга ногаа-чимисти колдады салыр күзел тыптып келир. Чүге дизе кышты өттүр мага-боттуң чыып алган витаминнери төнүп, шаг-шинек чок апаар. Инектери төрүпкен, сүт-сааны шору апарган улус тарактап, ээжегейин кыла бээр. Башкы өремезин тыртып четтигипкен болза, улаштыр амыр-ла: бодунуң өремези-биле хлебти чаап, далганны былгай бээр. Чоорту кымнар хойтпактап эгелээнил, дыңнажып алгаш, хөреңгилеп чоруп каар. Башкы хойтпаан тип четтигипкен болза, хөреңгизин бээр. Хойтпаа үрели бербезин дээш, аажок хынамчалыг болурлар: хөреңгилеп келген кижиниң сүдү кандыгыл, албан ылавылаар. Тырткан сүт бе, чалаң сүт бе, дүүнгү бе, бөгүнгү бе, арай ажыксыг болза, хойтпаанче кутпас. Хөлүн эрттир соок азы изиг сүт база талаар болгай, ынчангаш бажыңның температуразынга деңней тургускаш, кудар. Оон башка хайыраан хойтпак үрелип болур. Саарып-саарып хайындырган сүдүн аартап, соой бээрге, өремезин союп алгаш, хоорайда ажы-төлүнче чорудары-биле пластик саваларже үлей куткулаар. Кижи бүрүзү ооң адын «кола» дээр апарган ийик бе? Хайындырган инек сүдү, тарак, ээжегей, чаа тырткан өремезин (сметана дээр чүве-дир деп база маргыжар ийик бис бе) хоорайлаар дээн кожазының машиназынга сала кааптар. Адрезинге чедире бээрге, аалга өскен ажы-төлү амырап-ла каар, а чаа салгал көрүнмес-даа, чыдыыргаар, садыг сүдү ижер бис, «Простоквашино» сметаназы чиир бис дээрлер болгай. Кургаг токпаан камнай аарак, бок-сак эът, бода сөөктерин хайындырар, башкы хойтпаан олуртуп эгелээр дээш, идер-тергезин идипкеш, чүктеп алыр хендирин тудупкаш, аргаже будуктап чоруптар. Орук ара кара сугну адыштап ижип, долгандыр турар бойдузун магадап, агаарлавышаан, чанып кээр. Хүннүң-не мынчаар чоруп кээрге, чайладыр даштын суугуга, ожукка паштаныр, чунар-бажың одаар кургаг будууң овааланыр. Көк шымырарып олурда, шилги, ала, кара-шокар чаптанчыг бызаалар бир дугаар оъттап үнүп келирлер. Көдээ черниң чазы шак-ла мынчаар дүжүп келир.
Хоорайга час дүшке- нин – чалыы үениң чамбы-дипке эргилип келгенин – чараш идик-хептиг чалыы салгал бир дугаарында медээлей бээр. Кудумчуларга, автобус доктаамнарынга өңгүр кылдыр кеттинген, хүлүмзүрүг шырайын каастаан кижилер, каткы-хөглүг бөкперлешкен ажы-төл, сесерликтер сандайларында гитаралап, ырлашкан аныяктар кыштадыр ээнзирээн черлерни эжелеп, диргизе бээрлер. Мурнуңда чыдар эрээн харның хөөлбээн ажыр шураар дээш, билбейн, бир кижиге-даа үзер сен, бордюр кырлааш, чандыр базып, мөйт-даа дээр сен. Кижилер-биле деңге көге-бугалар база аай-дедир эрткен буттар аразынга көвүдедир чыглып эгелээр. Чем каап бээр буянныг холдарга өөренген-не болгайлар.
«Шашлык сезону» база ажыттынар. 90 чылдар төнчүзүнден 2010 чылдарга чедир чыылган эш-өөр шыырак сергежик, иртчигеш дөгерип чип, изиг-ханнаар турган болза, амгы үениң «кужуру» – шишке, демир шаараш четкиге көске быжырган эът. Колдуунда хаван эъди болур, ооң соонда дагаа, хой эъди азы купаты, грильге быжырган куш эъди, ажыг чалгыннар дээш-ле баар. Арыг агаарга эъдин шиштеп, дүрер стол, сандайларын хергилепкеш, бар-чок чемин делгеп алгаш, хөөрежип эгелээр үе час-ла болгай. Амгы үениң аныяк-өскенинде шашлыктап тургаш, эзиртир суксуннар ишпес улус көвүдээни өөрүнчүг. Олар янзы-бүрү чимистиг чулуктар, хейлиг чигирлиг суксуннар, арыг суг ижер. Эң-не кол чүүл – бо бүгүнү тырттыргаш, «ВКонтакте» социал четкилерде хууда арыннарынга, «төөгүлеринге» салдынып, кызыл чүректер чыыры.
Чогаадыкчы ажыл-иштиң кижилеринге час кайгамчык бодалдарны сөңнээр. Бажының иштинге чыглып, тырлып, бөөлденип турган уран сөстер, аялгалар шааңайндыр аттыгып үнер. Чурукчунуң бийир туткан шевер холу каш шыйган соонда, дириг бойдусту, ханы уткалыг овурларны төрүй кааптар. «Эңгиске-даа, самага-даа энир чылгы хүнгээрээнге кыпкылай бээр» часкы хүннүң шонуу ол хире күштүг. Шак-ла ынчаар часкы хөөнче бөөлденипкеш кээр бис бе?
Чазын черле ындыг болгай... Чалгааранчыг, уйгу келир, чем-не чиксээр. Үнер дээрге, когурумнуг хады коолаар. Ыяштар баштары салбараңнаар, бажыңнар кырының шиферлери турлуп, чаштаар. Соогу аттыг. Шак ындыг хүнде бажыңны чылыдыр одап алгаш, куйга тип алырга, аянныы кайы хире ийик? Доңган улус кирип кээрге, көгжелиг куйга мүнү кудуп, чылыктыр шайладып, аап-саап амыдырал хөөрежип, бот-боттарын деткижип, сорук киирип олурарга, күштүг хат безин салгынчыгаш апаар эвес ийик бе? Сеткил ханып, үне халааш, ырмазырап олурган ажылыңны кылып кааптар сен. Чедип чадап олурган чериңче-даа дап бээриңге, часкы хат чүгле чаагың суйбаар, эр хей сен деп көгүткензиг, харын-даа мырыңай артыңдан күш киир идип бээр – чуртталгаже херии базымың шиитпирлиг апаар.
Чазын черле ындыг болгай... Чаныксанчыг. Сарынналга бо-ла алзыр. Хүн дурту узаарга, эрги хонаштарың кыйгырары кедерей бээр. Багай аваң чавыс бажыңын катап-катап эргиксээр сен. Удуп-оттуп чыдарыңга, хой эъди-биле кылган, далган үскен тыва кулчалыг быдаазының чаагай чыды думчууңга кээп, кижиргендире бээр. Төрээн сууруң кудумчуларынга кылаштаарыңга, улгаткылаан угбайлардан, акыйлардан башка, таныыр улузуң чок болур. Чамдыктарын мүн-не дүрзүлептер сен. Бичии тургаш, үне-кире халып турган бажыңнарың хевээр-даа боор, чамдыктары чаарттынып, чалыыткаан, чамдыызы дам чавызап, бустур чедип, ээнзирээн боор.
Чазын черле ындыг болгай... Сагыш-сеткил дашкаар чүткүүр. Сактырыңга, чалыы үең даштын сени кыйгырган боор. Каткы-хөглүг ойнап чораан, дүвүрел чок, кем чок арыг назыныңны дүүн чаа дег карааңга чуруптар сен. Кудумчуга дугуй чууктап, бөмбүк сүрүп, ойнаар-кыстар ораап, чөргеп, сайзанактап чорааныңны сактып кээр сен. Сактыышкынның тааланчыынга дискээң аарыын утту каапкаш, ооргаңны хөндүрүпкеш, катап база ынчангы ол өл хаак ышкаш назыныңче кире бээр сен.
Чазын черле ындыг болгай... Катап-катап сагындырар калган улус дүжүңге кээр. Казыргылап чедип келгеш, хаалгаңны тырткылаан дег кыннып келир. Эскен шайың үстүн өргүп, аъжы-чемиң делгеп салгаш, шайлаткан дег чугааланып, сагыжыңны часкарар сен. Сактырыңга, күжүрлериң сээң-биле кады шайлап, оранында чуртталгазын хоптап берип органзыг боор. Сагыш хандыр дыңнап алгаш, дедир база үдептер сен – оожургай бээр.
Чазын черле ындыг болгай... Ынакшылдан хөөкүй чүрээң хөөп келир. Сактырыңга, ам бо дораан ушта чүткүп чорупку дег, чагыртпастап, дүңгүрүн хап, ат-ла болур. Эрик черге эргим кыска «Ынак мен» деп сөглээринден чалданмайн баар. Дидим апаар. Чүге дээрге час-тыр ол. Чазын черле ынчап баар чоор...
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9