| В. Тока аттыг күрүнениң симфониктиг оркестриниң 60 чылы |
Март 28-те Тываның В. Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрынга республиканың культурлуг амыдыралынга база бир төөгүлүг болуушкун – Тываның Виктор Тока аттыг күрүнениң симфониктиг оркестриниң тургустунганындан бээр 60 чыл оюнга тураскааткан байырлыг концерт болуп эрткен.
Тываның профессионал культуразында классиктиг хөгжүмнү бедик деңнелде чонга бараалгадып чоруур академиктиг коллективке байыр чедирери-биле Чазак Даргазы Владислав Ховалыгның мурнундан ооң оралакчызы Орлан Сарыглар, ТР-ниң ДХ-ниң мурнундан депутат Белекмаа Мунге, ТР-ниң культура сайыды Виктор Чигжит, Тываның культура ажылдакчыларының профэвилел даргазы Галина Сюрюн сөс алгаш, шылгарааннарга шаңналдарны тывыскан.
Виктор Чигжит ук оркестрниң хөгжүмчүлерин четчелеп алыры-биле чылдар дургузунда студентилерни соңгаар хоорайларже яамының мурнундан тускай сорулгалыг кылдыр өөредип, эвээш эвес ажылдарны чорутканын чугаалаан. Ооң бадытка- лы – ынчангы студентилер амгы оркестрниң бүрүн эргелиг хөгжүмчүлери болуп ажылдап турарлар. Оркестрниң хөгжүмчүлерин адап таныштыра бээрге, шынап-ла, хөй кезии Тываның аныяк хөгжүмчүлери болуп турарын көрүкчү изиг адыш часкаашкыны-биле хүлээп деткээн.
Оркестрниң тургустунган төөгүзү тыва телевидение-биле тудуш. 1966 чылдың июнь 11-де “Шын” солунга “Кызылдың телевидениези ажыттынган” деп допчу материал үнген. Ында июнь 10-да 16.00 шакта телевидениениң ажыттынганынга тураскааткан байырлыг митингиге Тыва АССР-ниң Обком партиязының бирги секретары С.К. Тока Тываның культурлуг амыдыралында онза болуушкун болуп турарын демдеглээш, кызыл кожааны кескен дугайында бижээн. Ол-ла чылын Тыва АССР-ниң Күрүнениң телерадио комитединиң чанында хөгжүм студиязының баазазынга 8 хөгжүмчүлүг симфониктиг оркестр тургустунган. Ону тургузарынга күрүне баштыңчызы Салчак Тока улуг рольду ойнаанын төөгү материалдарында бижип турар. Чоорту оркестрниң хөгжүмчүлери немежип, классиктиг национал хөгжүмнүң сайзыралы совет үеде бедик көдүрлүүшкүннүг чоруп турган. Тыва композиторларның баштайгы чогааткан хөгжүм чогаалдары бир дугаарында тыва телевидениениң студиязынга чаңгыланып турганын ол үениң хоочуннары ам-даа сактыр.
Оркестр 60 чыл дургузунда белен эвес орукту чурттап эрткен-даа болза, бодунуң быжыг туружун чидирбейн, тыва классиктиг хөгжүмнүң сайзыралынга улуг рольду ойнавышаан, үе-биле деңге бедик сайзыралды алганын юбилейлиг концертке бадыткаан.
Аңгы-аңгы чылдарда оркестр-биле Тываның болгаш соңгаартан чалаттырган дирижёрлар ажылдап, репертуарын тургузуп, келир үениң хөгжүмчүлер салгалын белеткеп турган. Оркестрниң баштайгы дирижёру Леонид Каревтиң соондан хөй чылдар дургузунда коллективти Виктор Тока удурткан. Улаштыр Ришат Ахметзянов, Валерий Ондар, Алексей Салчак дирижёрлаан. Ынчангы оркестрниң репертуарынга делегейде билдингир классиктиг хөгжүм чогаалдарындан аңгыда, баштайгы тыва композиторларның сюиталары, симфониялары кол черни ээлеп турган.
Оркестрниң юбилейлиг концертинге дирижёрлар парадын көрүкчүлер онзазынган. Дирижёр пультузунуң артынга аңгы-аңгы чылдарда коллектив-биле ажылдап турган: Эрес Дартан‑оол, Салчак Саян, Буян‑Маадыр Тулуш, Алексей Салчак, Начын Донгак, Шораан Очур болгаш амгы үеде оркестрниң кол дирижёру Бааст Тогсбаяр номерден номерже солчуп турда, көрүкчүлер изиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп турган. Ол ышкаш чыылганнарны оркестрниң аныяк салгалы кайгаткан. Новосибирскиниң консерваториязында дирижёр салбырының студентизи Альмира Иондан келир үеде оркестр-биле ажылдаар профессионал дирижёр өзүп олурар дээрзин херек кырында көргүскен. Оон аңгыда скрипка болгаш өске-даа хөгжүм херекселдеринге солистеп үнүп турган аныяк хөгжүмчүлер боттарының профессионал деңнелиниң бедиин бадыткап турганнар. Классиктиг хөгжүмнүң мөгейикчилеринге ол хүн Тываның аныяк хөгжүмчүлери улуг ажыдыышкынны кылган дээрзин чыылганнар билген.
Симфониктиг оркестрниң юбилейлиг концертинге өске регионнардан билдингир хөгжүмчүлер чаладып киришкен. Оларның бирээзи Дагестан Республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Рашид Бекеровтуң бодунуң көрүжү-биле бижээни “Дыңгылдай” деп тыва улустуң ырызын оркестрниң ойнап күүсеткени көрүкчүлерге онзагай чаа чүүл болган. Ол Новосибирскиниң күрүне филармониязының скрипкага солизи, концертмейстер Семён Промое, Хакасиядан билдингир скрипкага солист Ольга Веселова болгаш амгы үеде Абаканда чурттап турар оркестрниң хоочуннары Алексей Салчак биле Татьяна Потапова, Моолдан композитор Оюунгэрэл Чулуунбаатар, ыраажы Батхишиг Эгшиглэн чаладып киришкеннер.
Байырлыг концерттиң программазы байлак, национал болгаш делегей чергелиг хөгжүм чогаалдарын каттыштырганы-биле онзагай болган. Ооң тургузукчулары: Тываның күрүне филармониязының уран чүүл удуртукчузу – Тываның алдарлыг артизи Айдың Седии, режиссёр-сценаризи – Тываның алдарлыг артизи Орлан Монгуш, В. Тока аттыг симфониктиг оркестрниң кол дирижёру Бааст Тогсбаяр.
Ол хүн Тываның В. Халилов аттыг күрүне филармониязының аныяк болгаш хөйге билдингир солистери: Эльвира Докулак, Софья Кара-оол-Дулуш, Дамырак Монгуш, Белек Бавуу, Елена Куулар, Саян Дембирел, Экер Кара-Сал боттарының чараш күүселдези-биле көрүкчүнү база катап өөрткеннер.
Черле ынчаш концерттиң номер бүрүзүнге ханы утка киирген экранга үнүп турган видеолар, оркестрниң бедик деңнелде күүселдези чыылганнарның сагыш-сеткилинче өрүмнеп кирип, хөлзеткен.
Концерт дооступ турда, зал долдур олурган көрүкчү шупту демниг туруп келгеш, “Поз-драв-ля-ем!” деп улай-улай алгыржып, изиг-изиг адыш часкап, үдээннер.
Шак ынчалдыр чеди нотага чагырткан классиктиг хөгжүм байырлалы ол хүн чоннарны каттыштырган уттундурбас культурлуг улуг болуушкун болуп доозулган.
/ Сорунза МОНГУШ.
Чуруктарны Тываның В. Халилов аттыг күрүне филармониязының социал четкиде арнындан алган.
“Шын” №13 2026 чылдың апрель 9