Республиканың кожуун бүрүзү чымыштыг иште чай-кыш чокка бараан болуп ажылдап чоруур маадырларын алгап-мактап, боттарының деңнелинге «Наадым–2026» байырлалын соңнуг-мурнуг эрттирип турар. Тывада эң улуг кылдыр санаттынып турар Чөөн-Хемчик кожуун база мурнакчы малчыннарын тодараткан. Бо чылгы Наадым чемпиону Теве-Хая сумузундан Наадым Монгуш болган.
Наадым Шериг-оолович Монгуш Наадым байырлалы, Республика хүнү болур август 15-те төрүттүнген. Чаш оолга тывыскан ат ооң салым-чолунга салдарлыг болган. Ол 2021 чылда «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» губернатор төлевилелиниң Теве-Хая сумузундан киржикчизи болган. Малчыннаар ажыл-агыйны шилип алырынга ооң кара чажындан тура аалга өскени, мал ажылын эки билири дузалыг болган. Теве-Хая сумузунуң Ак-Хая деп черинге төлевилелдиң негелдези ёзугаар кыштагны кылып ап, 200 баш төрүүр хойну хүлээп алган. Чай боорга, Хөндергей тайгазынга малын семиртип ап, кышка белеткелин үе-шаанда кылып ап чоруур. Бо хүннүң байдалы-биле ооң коданында шупту чаа төрээн анай-хураган-биле катай бир муң чүс ажыг шээр мал бар. Арат-тараачын ажыл-агыйының кол угланыышкыны чеже-даа хой азырап өстүрери болза, ангор өшкүлерни, бода малды база тудуп турар. Чылгы малдан кадарчылап мунар аъттарлыг. Сиген-ширбииш талазы-биле амдыызында бергедээшкиннер чок. Сигениниң шөлү суггаттыг болгаш, кыштаар мал чемин четче кылдыр белеткеп ап турар. Эрткен чылын Наадым Монгуш акызы-биле 140 дүрүг сигенни кезип белеткээш, үлежип алганнар. Бо чылын өшкүлерин кыргааш, 80 ажыг муң рубльге дүгүн дужаап алган. Хой дүгүн дужаарга, Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы дотация кылдыр килограммда 30 рубльди 11 рубль кырынга немеп берип турар. 800 хире килограмм дүктү дужаап, өг-бүлезиниң орулгазынче 30 ажыг муң акшаны киирген.
Аныяк өг-бүлениң херээжен ээзи Ажыкмаа Монгуш «Россия почтазының» Теве-Хая суурда салбырында ажылдап турар. Аныяктар ийи уруглуг: улуу 1 класс дооскан, бичиизи уруглар садының кижизиттирикчизи. Уруглар иези-биле суурга өөренип, уруглар сады барып турар болганда, аалга албан дузалакчы херек апаар. Ынчангаш бүгү назынында Хайыракан, Теве-Хаяга мал ажылындан халбактанып чораан ачазы Шериг-оол Монгуш дузалажып чоруур.
Наадым Монгуштуң Ак-Хаяда кыштаа чырык-биле хандырылгалыг. Яамыдан хүн херели-биле ажылдаар херекселди шаңналга алган. Малчын коданга эң кол чүүл – суг айтырыы. Ынчангаш кудукту база кызып кылдырып алганын аныяк малчын чоргаарал-биле дыңнатты. 108 метрден арай деп-ле үнүп келген суунга өөрүп, улаштыр тура дүшпейн, оон-даа бүзүрелдиг болур кылдыр ам-даа ханыладыр кактырып алыр сорулганы салган.
Өгбелерден салгал дамчып келген мал ажылын хүндүлеп, сонуургал-биле кылып чоруур аныяк малчын өг-бүле, өске малчыннар-биле бир дөмей, янзы-бүрү хемчеглерге идепкейлиг киржип, деткикчилер бооп чоруур. Тускай шериг операциязында мурнуку одуругда экер-эрес маадырларже эът-чемин чорудуп, сумузунуң эрттирип турары социал хемчеглеринге шаңнал кылдыр хоюн харам чокка өргүп чоруур. Россия чергелиг улуг маргылдааларга тиилеп каан спортчуларны уткуп-хүлээринге мергежип, миннип кээрге-ле, хоюн дөгергеш, эът-чемниг уткуп турар болу бергенин каттырып хөөрээр болду. Бодунда бар байлаан харам чокка үлежип, биче сеткилдиг, эрес-кежээ чоруу-биле чонунуң хүндүткелин чаалап алган. Ооң ниитилелге быжыг туружун үнелеп, кожуун чагыргазы, Көдээ ажыл-агый яамызы, Дээди Хурал хүндүлел бижиктер-биле шаңнаан.
Наадым Шериг-оолович Монгушка «муңчулар» одуруунга быжыг туруштан ээлеп, чылдары-биле салбайн, эки көргүзүглерлиг чоруурун Наадым уткуштур күзеп каалыңар.
/ Надежда КУУЛАР.
Чуруктарны маадырның хууда архивинден алган.
“Шын” №28 2026 чылдың июль 23
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn