Хүндүлүг номчукчулар!
Бистиң бичии Тывавыстың ырак-узак булуңнарында суурлар-ла хөй. Көдээ ишчилерниң амыдыралы көскүзү-биле хайныгып турар-даа суурларда, мында чер-чуртунга ынак, бердинген кижилер чурттап артып калган-дыр деп чүүлдү чандаңнардан үнүп турар ак-көк ыжы херечилеп турар ээнзирээн-даа суурларда каракка илдикпес, шоолуг эскертинмес, ол хирезинде иштики сагыш-сеткили байлак, ёзулуг маадыр кижилер бөдүүн чон аразында чурттап чоруурлар. Артында-ла олар черле ынчаар чурттаар ужурлуг, черле ындыг хүлээлгелерлиг чүве ышкаш, пат өөренип калган, кымга-даа көөргеттинмейн, кымга-даа чарбыттынмайн, бодунуң уунда-ла иженип чоруурлар. Оларны база дириг чорда, кым-даа херекке албас, кым-даа сонуургавас, харын-даа мырыңай кым-даа үнелевес болгулаар. Чүгле харын үези кээрге, доо оранче аъттаныптарга, хөөкүйлерни чону сактып, кончуг кижи чораан-дыр деп миннип, чоктап, үнелеп эгелээри чажыт эвес. Ынчан, харалаан, ол орай болур. «Чадыр өг иштинге кандыг-даа кижи чоруур, чалчай эзер адаанга кандыг-даа аът чоруур» деп өгбелеривистиң өттүр сөглээн үлегер домаа шак мындыг маадырларга дыка тааржыр. Кижи бүрүзүн долузу-биле чырыдып күш четпес-даа болзувусса, бо үндүрүлгеден эгелеп «Эскертинмес маадырлар» деп чаа рубриканы ажыдып, бөдүүн ишчи кижилер дугайын чырыдар сорулганы салдывыс.
Өртемчейниң үүлези, кижилерниң салымы-дыр – төрүттүнер, өзер, өлүр. Чырык чер кырында чуртталганы шору сайгарыптар апаргаш, алдыы, үстүү, ортаа ораннар бар деп билип эгелээри-биле катай амыдыралдың ак-каразын көрүп, ажыг шынын амзап эгелээр. Кижи амытанның чуртталгазында эң аар сактыышкыннар, хөрек ишти сыңышпас муңгарал, ыы-сыы өлүм-биле холбаалыг. Кижиниң чоок кижизи чок апаары дег улуг аарышкы, човулаң чок. Сөөлгү оруунче үдээр, орнукшудулга ёзулалын кылыр ажылдар төрел аймакты, бүдүн суурну бут кырынга тургузуптары чөп. Маңаа кижилерниң төрел-төрел эвези, ырак-чоогу кандыг-даа хамаарылга чок. Бир шагда аразында харылзаалар баксырап, бактажыпкан-даа болза, кайы-бир айтырыгга көрүшпес дайзыннар-даа чораан болза, аъдының бажы хоя берген кижини кээргеп, чок болганынга хараадап, хүндүткел-биле сөөлгү оруунче үдеп, чорук-херээн кылчыр. Ол дээрге көдээ суурларда чурттап чоруур бөдүүн чоннуң бижиттинмээн хоойлузу-дур. Кайы-бир кижи чок апарган дээш, амырап, «таптыын» деп олурган кижи черле көрбээн мен.
Кижи чок апарган бажыңче төрелдеринден, чоок кижилеринден аңгыда, кады-кожалары, ажылчын коллективтер, чаңгыс класска өөренип чораан эш-өөрү, кады ажылдап чораан коллективи аъш-чемниг, дузаламчы кылдыр чыып алган акша-көпеектиг уурук-сууруктап барып-ла эгелээр. Кымда машина барыл, ажыл кылыр кылдыр мунуп алгаш, чедип кээр. Херек болза беш-алды эр ыяштап эккээр. Сөөлгү дой кайы бажыңга болганыл, шак ол бажыңдан чон шайладырынга узун манзалар-биле эптиг кылдыр кылып каан столдар, сандайларны, сөөлгү дойга соккан бода эъди хайындырар тос-таңма пашты чүдүрүп эккээр чаңчылы артып калган суурлар ам-даа бар. Манчы-буузаны демнии-биле тудуп, кожа бажыңнарның соодукчуларынга доңуруп, оон-моон аяк-саваны чедиштирип тургаш, таакпылажып кээп турар чонну шайладыр. Ужур билир улуг кижи уштап-баштап, таалыңын белеткээр чижектиг уттундура берги дег үүрмек чүүлдерни аайлаар. Бо-ла бүгү кижи хөөкүйнүң сөөлгү чоруунуң эң харыысалгалыг, хүндүткелдиг маадырлары – чер оолдары.
Чер оолдары деп кымнарыл?
Чон аразында бөдүүнчүдүр адап каан «чер оолдары» деп билиишкин чер-черлерде турумчуй бергени чугаажок. Ол дээрге кыштың соогу, чайның изии, өл хар, эчигей чаъс тоовас, хадып, чаап-даа турар болза, чилигже киир доңуп-даа тургаш, хөөр оңгарын казар буянныг кижилер-дир. Найысылалдың хөөрлеринде харын төлевирлиг, акша-шалыңны кылган ажылы дээш ап турар хөөржүлер бар-даа ыйнаан, а көдээ суурларда ындыг ажыл-агыйлар тургустунмаан. Ынчангаш суурга бир кижи бурганнай бээр болза, ол черниң чылдары-биле шак ол ажылды кылып чоруур улузу бар болур. Чамдык улус азааргап, коргуп, ческинип, ыядып-даа болур-ла ыйнаан, а оларда ындыг сеткил черле чок. Сактырга-ла, сеткилиниң ханызындан дүвүреп, мен киришпейн баар болзумза, улус кайгаар болгай дээнзиг, мурнай-ла халып олурар. Оларны чоок кижизин чидирген ажыг-шүжүглүг улус бургандан артык кылдыр көөр: термостарга изиг шайын белеткеп, изиг аъш-чемни соовас саваларга таарыштыр суп, тыртар таакпызындан бээр белеткеп бээр. Хөөкүйлер кышкы үеде кара даң бажында үнүпкеш, доң черни эргизир от салып тургаш, казып белеткеп алган манап турар. Чайын болгаш чер эриг үелерде мүн-не чүгээр. Ынчалза-даа хая даштары таваржыр болза, ажыл элээн нарыыдаар.
Чер оолдары-биле кады аймактың азы суурнуң бир улуг назылыг чурттакчызы мөчээн кижини ажаар черни айтып бээри-биле чевегже үнүптер. Ол чажыын чажып, чер ээзинден дилегни кылып, чалбарбышаан, ап чоруур чоостары-биле черни «садып» алыр. Казып эгелээр мурнунда чем дээжизин өргүүр, тараазын чажар. Оңгарны казып турар үеде хөлүн эрттир кажыыдап, карак чажы төп, ыглап-сыктап болбас дижир. Ыыткыр кылдыр каттыржып, үш-үдүрүм чүүлдер чугаалажып, хөг үндүрүп болбас. Эптиг болгаш шевергин кылдыр оңгарын каскаш, келген кижилер канчаар тургулап алырын бодай аарак аайланып алгаш, суурдан кижи ажаап кээр улузун манап алыр. Мөчээн кижиниң допчу намдарын чыылганнарга таныштырып, ооң дугайында чылыг сактыышкыннарны кылган соонда, «кавайны» оңгарже камныг киир суп, эптештир салгаш, довурак-биле хөмер. Маанайын, херимин быжыг кылдыр тургузуп, аайлап каар. Бо бүгүнү чонда чер оолдары деп ададыр хүндүткелдиг кижилер кылыр. Суурже кирип кээп, сөөлгү доюн кылыр черге чедип кээрге, оларның олурар столун аңгылап каан болур. Дөрде аъш-чем делгээн столга саадапкаш, шайлаан соонда, аъш-чем суккан хап-савазы-биле бажыңнарынга машиналыг чедиргилеп каар. Сөөлгү үеде оларның холун актап, акшаларны база берип каар эки чаңчыл тыптып келген.
Ыраажы-Хемниң маадырлары
Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунда муң чүс хире кижи чурттап турар. Сумуда 2 школа, 2 уруглар сады, клуб, библиотека, ФАП, почта, садыг болгаш хуу сайгарлыкчыларның садыглары ажылдап турары-биле чурттакчы чоннуң социал байдалы черле ажырбас. Бюджет адырында ажылдап чоруур улус саны чамдык сумуларга деңнээрге, ылап-ла хөй. Ынчангаш өскээр көжүп чоруур таварылгалар көңгүс чок деп болур. Чылдың-на аныяк өг-бүлелер чаа бажыңнарны тудуп ап, өреге саны немежип турар. Ооң-биле чергелештир чоннуң өзүп-көвүдээр чоруунуң көргүзүглери эки. Тос-он чыл бурунгаар үелерниң чижээ-биле алырга, бир чылда 18-20 чаш уруг төрүттүнер болза, чурттакчы чон иштинден 10 четпес кижи чок болур турду. Эң эвээш көргүзүглүг чылды база сактыр-дыр мен: бир чылын чүгле 6 кижи чок болган чүве.
Дыка хөй чыл дургузунда орнукшудулга херээнге эки туразы-биле киржип, чаңгыс чер чурттугларынга буян чедирип чоруур эскертинмес маадырларывысты таныштырар бодай-дыр мен. «Хөндергей» совхоз турар үеде аңаа үре-түңнелдиг, шаңнал-макталдыг ажылдап чораан акыларывыс Алексей Куулар, Сергей Монгуш болгаш Николай Донгакты 90 чылдар ортузунда ажыг-шүжүгге таваржып, чок болган кижи ажаар черже барып турар кылдыр өзүп келген үемден тура билир апарган мен. Оон бээр ам та чеже хем суу агып баткан, та чеже катап бүрүлер дүжүп, чер ак энчээн шугланып, ногаан чайт кылдыр солуттунган чүве. Назылап кырааш, аарып-аржааш, хенертен айыыл-халапка таварышкаш, амы-тынындан чарылган чаңгыс чер чурттугларын Кургаг-Адырның чымчак черинге чараштыр шыгжаар чаагай сеткил сиңген ажылын кылып чорааш, Алексей Манзырыкчыевич биле Сергей Хөйлең-оолович боттары база ол черни кавайланып, мөңге уйгузун удуй бергеннер. Совхозтуң мурнакчы комсомолчу саанчызындан инек кадарчызынга чедир ажылдап, сүт-бараан фермазының үлегерлиг ажылчыны бооп чораан, ооң соонда суму чагыргазынга одакчы-таңныыл кылдыр ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген Николай Кондур-оолович ам чер оолдарының дагдыныкчызы болуп, аныяк салгалды буянныг үүлеже хаара тудуп алган чоруур. Бо хүннерде ооң удуртулгазы-биле Радик Монгуш, Радж Ондар, Экер-оол Сат болгаш ийи атташ Алберт Саттар ажыгга таварышкан чонунуң чорук-херээн чогутчуп, чок болган кижини сөөлгү оруунче үдээр ёзулалдың солуттунмас маадырлары кылдыр чурттап чоруур. Хүннүң байтык, ай санында кижи чок апарбас болгай. Олар ында хүннүң-не ажылдавайн турар. Хууда дузалал ажыл-агыйын тудуп, өг-бүлезиниң баштыңы хүлээлгезин ак сеткилдиг күүседип, ажы-төлүн азырап, ажылдап чорууру-биле өскелерден ылгалыр чүвези чок.
Чер оолдарының кылып чоруур ажылын ажыгны көрбээн кижи билбес, чедир үнелевес. Ону чүгле чоок кижизин оскунган кижилер билип шыдаар. Акша-шалың төлеп берип турар эвес, кижилерге өрелиг эвес мен, херекчок чүве-дир, соксаайн деп болурлар. Ынчалза-даа хөөкүйлер биче сеткилдиг болгаш, черле ынчаар боданмас. Багай медээ дыңналып кээрге-ле, ажылынче дөгернип, үндүрер хүнүн ылавылап каап олурар.
Ынакшыл, хүндүткел, хараадал болгаш улуг хомудал-биле сөөлгү оруунче үдеп турар чоок кижизин аъткаржып чоруур чер оолдарын хүндүлээр, оларның ажылын шын үнелээр ужурлуг бис. Олар чок турган болза, канчаар бис ынчаш?..
/ Надежда КУУЛАР.
Чурукту ГигаЧатка
чуруткан.
“Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn