I Октябрь 11 — Көдээ ажыл-агый болгаш болбаазырадылга үлетпүрүнүң ажылдакчызының хүнү I
Көдээниң ажыл-ишчилерин эпти-ле “Черниң ээлери” деп адай бээр. Оларның амыдырал-чуртталгазы, ажыл-агыйы чер-биле дорт-ла харылзаалыг боорга, ынчаар адаар. Бо чылын октябрь 11-де Россияның көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнүн демдеглеп эрттирер. Чылдың кайгамчык чараш үези алдын-сарыг күстүң сөөлгү айының баштайгы чартыында дүжүт ажаалдазы доосту бээр. Көдээниң ажыл-ишчилериниң чыл эгезинден кылган ажылдарының түңнелдерин үндүрүп, чедиишкиннерни демдеглеп, мурнакчыларны шаңнап-мактаарының эң эптиг үези – октябрь айның баштайгы чартыы.
Тываның чурттакчы чонунуң барык чартык кезии көдээде чурттап турар. Ынчангаш ооң хүн бүрүде амыдыралы, ажыл-ижи чер болгаш мал-биле холбаалыг. Олар мал-маганны көвүдедир азырап, тараа болгаш ногаа аймааның дүжүдүн тарып өстүрүп чоруур. Көдээниң ишчилериниң ажылының бедик түңнелдери республиканың экономиказының кол чөленгиижи. Ол чөленгииш колдуунда көдээде хууда ажыл-агыйлыг кижилер апарган. Ону дараазында сан-фактылар-биле көргүзүп болур. Амгы үеде Тывада шупту бода малдың 77 ажыг хуузу, шээр малдың 60 ажыг хуузу хууда ажыл-агыйларда. Коллективтиг бүдүрүлгелерге хамааржыр тараачын-фермер ажыл-агыйларда — бода малдың 15 ажыг, шээр малдың 25 ажыг хуузу. Мал ажылы хуужуп, биргээр чугаалаарга, өг-бүле ажыл-агыйы апарганы тыва кижилер боттарының малчын ук-дөзүнде шилчий бергени, аңаа даянып мал ажыл-агыйы республикага улам сайзыраар деп чамдык кижилер санап турар. Дараазында сан-чурагайларны ооң бадыткалы деп санап болур. Сөөлгү беш чылда Тывага көдээ ажыл-агый продукциязының бүдүрүлгезиниң ниити хемчээли 27 хууга көвүдеп, 2025 чылда 10,8 млрд рубль четкен. Бүдүрген продукцияның 89 хуузу – мал ажыл-агыйының продукциязы.
Республиканың агроүлетпүр комплекизин 2022-2026 чылдарда хөгжүдериниң программазы бедик технологияларны ажыглаарынга база үндезилеттинген. Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң хууда программазының акша-хөреңгизи-биле 2022-2024 чылдарда «Сергеихинский текстиль» акционерлиг ниитилелдиң баазазынга дүк болбаазырадыр бүдүрүлгени Кызылга тургузуп, бир чылда 800 тонна дүк болбаазырадыр бүдүрүкчү деңнелче үнгени, “Западная” КХН-ни ооң баазазынга тургузуп, тус черниң малының дүгүнден шекпен янзылыг материалды бүдүрүп үндүрүп турар апарганы мал ажыл-агыйларының болгаш чурттакчы чоннуң хой-өшкүнү хөйү-биле азырап өстүреринге, олардан эки шынарлыг дүк кыргып алырынче чүткүлүн көдүрген.
Шээр мал азырап өстүрүп турар азы ындыг күзелдиг көдээниң чурттакчыларын деткиири-биле “Хойжу” төлевилелди ажылдап кылган, ону республиканың удуртулгазы деткээш, сүмелерни берип, чедир ажылдап кылырын дааскан. “Хойжу” төлевилелдиң кол сорулгазы – мал ажыл-агыйын хөгжүдүп шыдаар фермерлерни деткиири. Төлевилел ёзугаар алырга, амгы үеде ажыл-чорудулгазын боттандырып турар хой болгаш өшкү ажыл-агыйлары грант акшаларының, Фермер бизнести хөгжүдер фондунуң дузазы, Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң хууда программазының акша-хөреңгизи-биле бирээзинде-ле 300– 450 хой-өшкү бар коданнарны, бирээзинде-ле 700 баш шээр мал комплекстерни тургузар. Мындыг аргалар-биле мал ажылын хөгжүдүп болурунуң чамдык чижектери бар. Фермер ажыл-агыйны ажыдар болгаш хөгжүдер күзелдиг тускай шериг операциязының киржикчилеринге “Агромотиватор” грантыны ажыткан. Ооң киржикчилериниң бирээзи Улуг-Хем кожуунда Хайыракан сумуда А.А. Адыг-Түлүш ол грантыны ойнап алгаш, Б.П. Серенмааның тараачын фермер ажыл-агыйындан хойларны садып алган.
Шээр малдың баш санын көвүдедиринден аңгыда, ооң дүгүнүң шынарын экижидер ажылды база республикада чорудуп турар. 2024 чылда Тываның күрүне университеди биле «Уургай» көдээ ажыл-агый кооперативи чөөктүг дүктүг тыва хойнуң уксаазын тургузуп, ону шинчилелдер болгаш практиктиг ажылдар-биле бадыткаан. Тус черниң агаар-бойдузунга шыдамык кылдыр шинчилеп тургускан чөөктүг дүктүг тыва хойну көвүдедир азырап өстүрер сорулга малчыннарның мурнунда бар.
Владислав Ховалыг 2021 чылда Тываның Баштыңы албан-дужаалга ажылдай бергеш-ле, тараа болгаш ногаа аймаан, мал чеминге белеткээр сигенни суггаттыг шөлдерге тарып өстүреринче кичээнгейни угландырып, совет үеде тургустунган суггарылга системаларын чаартырынче, оларның ажыглалын экижидер талазы-биле ажылды эгелээн. 2030 чылга чедир суггаттыг шөлдерни 42 муң га чедир улгаттырарын планнаан.
Суггарылга системаларын чүгле чаарткан эвес, ында тараа, картофель, ногаа аймаа тарып өстүрүп турар ишчилерни суггарылга дериг-херексели-биле хандырган. Барлык суггарылга системазынга чаашкынналдырып суггарар техниканың 2 комплектизин Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның деткимчези-биле садып алган. Оларның бирээзин Барлык суггарылга системазында шөлдүг А.А. Иргиттиң ажыл-агыйынга хүлээдип берген. Бо арат шөлүн 5 гадан 15 гага чедир улгаттыргаш, картофельдиң бедик дүжүдүн тарып өстүрген. Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг сумуда арат-фермер М.С. Даңзы-Белек, Улуг-Хем кожууннуң Арыг-Үзүү сумуда фермер Ш.Ч. Моңгуш олар шөлдү чаашкынналдырып суггарар дериг-херекселге чедингеннер. Таңдыда “Демниг” көдээ ажыл-агый кооперативинге чаашкынналдырып суггарар 2 дериг-херекселди октябрь айда дамчыдып берген.
Амгы үениң сайзыраңгай технологияларын республиканың көдээ ажыл-агыйларында ажыглааны тодаргай түңнелдерлиг болган. Бо чылын тараа, картофель болгаш ногаа аймааның дүжүдү мурнуку чылдарга деңнээрге, элээн бедик. Чижээлээрге, тараа аймааның дүжүдү 2026 чылда ортумаа-биле 1 гадан 15-18 центнер болган. Ол бедик көргүзүг.
Көдээ ажыл-агый ажылдакчыларының хүнү октябрь 11-ниң бүдүүзүнде республиканың көдээде ишчилери 2026 чылда кылган ажылының түңнелдерин баш бурунгаар түңнеп турарлар.
Ш. ЛОПСАН.
Чурукту ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызының социал четкиде арнындан алган.
“Шын” № 39 2026 чылдың октябрь 8
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn