Шөлдерге ыяштар дилиндектерин тарып өстүрүп, оларның хөрзүнүн агаар-бойдустуң үрегдээшкинниг салдарындан камгалаар программаны Россияда боттандырып эгелээни көдээ ажыл-агыйда кол хемчеглерниң бирээзи апарган. Шөлдерниң хөрзүнүн күштүг хаттар соя хадып кааптарындан камгалаар ыяштар дилиндектерин тарыыр ажылды совет үеде 1946-1956 чылдарда-ла эгелээн турган. Хаттардан шөлдерниң хөрзүнүн камгалаарындан аңгыда, дилиндектей тарып өстүрген ыяштар дилиндектеринге харны хат хөртүктей хадып кааптарга, ол хөртүк эрээш, ховуларның хөрзүнүн шыгыдып, шөлдерге тарып өстүрген тараа аймааның дээш өске-даа чер ажыл-агый культураларының дүжүдү бедик боорунга база салдарлыг. Шөлдерге камгалал ыяш дилиндектерин тарып өстүргени тус черниң агаар-бойдузунга, куштар дээш янзы-бүрү амытаннарның өзүп көвүдээринге база дузалыг.
Совет үеде шөлдерниң хөрзүнүн камгалаар ыяштар дилиндектерин күрүнениң акша-хөреңгизи-биле чорудуп, ол ажылды тускай организациялар кылып турганнар. Амгы үеде бо чугула ажылды шөлдерниң ээлери азы оларны хөлезилеп ажыглап турар өнчүнүң аңгы-аңгы хевирлерниң көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелери чорудар, оларның чарыгдалдарының хөй кезиин күрүне дуглап бээр кылдыр чурумчуткан.
Агромелиорация деп термин-биле адаан бо чугула ажыл Тываның агаар-бойдузунуң кааңдаачал, хадыычал байдалынга кончуг чугула. Совет үеде көдээ ажыл-агый техниказы-биле колхозтарны, совхозтарны чепсеглээш, кур черлерни шиңгээдип алыр деп кыйгырыг-биле эң ылаңгыя 1950-1970 чылдарда ховуларны чер-чери-биле чарып каапканы Тываның шөлдериниң кылын эвес хөрзүнүнүң шынарын дыка баксыраткан. Агаар-бойдустуң чаашкынныг чайларында безин дүжүттүң деңнели шоолуг эвес апаарга, ооң чылдагааны – хөрзүннүң шынары баксыраанында деп билиишкинге келгеннер. Ынчангаш шөлдерге камгалал ыяштар дилиндектерин тарып өстүрер ажылды Таңды районга турган көдээ ажыл-агыйның арга-дуржулга станциязынга 1970 чылдар соонда чоруткан. Ол ажылды тус черниң агаар-бойдузунуң байдалын (эң ылаңгыя хаттарның угланыышкыннарын) шинчилээн соонда, эртемденнерниң сүмелери ёзугаар чорудуп турган. Камгалал ыяштар дилиндектерин тарып өстүреринге терек, тал дээш кааңдаашкынга шыдамык ыяштарны ажыглап турган. Ол дилиндектерни Бай-Хаак, Межегей, Кур-Чер суурлар чоогунда ховулардан бо хүннерде көрүп болур. Тываның арга-дуржулга станциязының ол арга-дуржулгазы республиканың шөлдеринге камгалал ыяштар дилиндектерин тарып өстүреринге ажыктыг бооп болур.
Россия Федерациязының эртемнер академиязының агроэкология, комплекстиг мелиорация болгаш камгалал арга-ыяш тарылгазының федералдыг албан чериниң эртем ажылдакчылары Тываның шөлдерин шинчилеп, оларның кандыг байдалдыын тодарадып, ооң хөрзүнүн экижидер болгаш камгалап арттырар талазы-биле кандыг хемчеглерни ап чорударының чугулазын саналдаан. Ол ажылдарга Тываның көдээ ажыл-агый талазы-биле специалистери болгаш эртемденнери киришкен. Боттандырып чорудары чугула ажылдарны «Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием Республики Тыва» (“Тыва Республикада черниң хөрзүнү элезиннелип турары-биле демиселдиң национал программазы”) эртем ажылында көдээ ажыл-агый эртемнериниң доктору К.Н. Кулик бижээн.
Тываның көдээ ажыл-агый шөлдериниң 12 хуузу азы 331 муң гектарының хөрзүнү күштүг хаттарның болгаш кааңдаашкынның уржуундан элезиннели берген. Тарылга шөлдериниң 2 хуузу, 43 га суг эрозияга таварышкан, ооң бир чылдагааны – совет үеде шөлдерни суг аксып, суггатты хол-биле чорудуп турганы.
Шөлдерниң хөрзүнүн ыяштар дилиндектерни тарып тургузуп камгалаар аргазын акшаландырарының дөстерин дилеп турар. Ыяштар дилиндектерин тарып тургузуп камгалаар төлевилелдерни ажылдап кылырынга регионнуң бюджединден субсидия акшазын тускайлап бээр. Төлевилелдерни ажылдап кылганынга чарыгдалдарның 90 хуузун регионнуң, 10 хуузун фермерниң чарыгдалдары-биле дуглаар. Төлевилелдерни ажылдап кылырынга эртемденнерни хаара тудары база чугула боору чугаажок. Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Таңды, Кызыл, Тес-Хем, Улуг-Хем кожууннарга ыяштар дилиндектерин тарып тургузуп камгалаар төлевилелдерни ажылдап кылырын сайгарып көрүп турар.
Чурукту болгаш медээни ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызындан Ш. МОНГУШ белеткээн.
“Шын” №40 2026 чылдың октябрь 15
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn