Шак ындыг кыйгырыглыг "Хымыс байырлалын” август 28-те Тес-Хем кожууннуң Ак-Эрик сумузунда Ак-Кежиг деп чайлаанга Күр-Дагба, Салбакай Лаңааларның өг-бүлези, төрел аймаа организастап, хоор чонун чалап, солун оюн-тоглаалыг, ыр-шоорлуг, хей-аът көдүрлүүшкүннүг эрттирген. Ону ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызы, ТР-ниң Туризм талазы-биле информастыг төвү, Тыва үндезин культура төвү, Национал школа хөгжүдер институт, ТывКУ-нуң эртемденнери болгаш Тес-Хем кожууннуң сумуларындан культура ажылдакчылары, Херээженнер эвилелдери, Ак-Эрик сумузунуң удуртулгазы болгаш өскелер-даа деткип киришкен.
Ады-сураа шагда-ла чонда билдингир апарган тыва уксаалыг аът өстүрүп чоруур чылгычы Күр-Дагба Лаңааның эгелээшкини-биле школа, кожуун, ооң соонда республика чергелиг “Сыдым байырлалы” барык 10 чыл уламчылап турар. Бо удаада “Хымыс байырлалын” бир дугаар эрттирген.
Байырлалды Тыва үндезин культура төвүнүң сураглыг артистери Айдысмаа, Игорь Көшкендейлер ыр-шоору-биле кончуг чараш эгелээн соонда, бир дугаарында “Аът ыдыктаар ёзулалды” кылган. Аалдың ээзи Күр-Дагба ийи оглу-биле чылгызындан кончуг улуг хүрең бени шөлдүң ортузунче чедип үндүрүп кээрге, Тываның улустуң хөөмейжизи Айдаш Барыңмаа хөөмей-сыгытка үдеттирген аътка алгышты кылып, чараш ёзулалга улам ханы утка киирген:
...Тос каът хөндүргезин хөндүргелээн,
Алды каът кудургазын кудургалаан,
Алдан ийи колун-чиримин авый-шавый тырттынган,
Алдан эр аргажып суггарар,
Алдын чулар-чүгенниг, алдын довурзак кымчылыг,
Дериг-херексели дендии чараш аъдын-даа,
Арат-чону алгап-йөрээп, амдыгаа дээр
Ыдыктап-даа чоруур чүвең иргин оо!
Муңгаш тынын үзе тыртар аът,
Муңган кижи хадый бээр дег чүгүрүк аът,
Аяк дег ала карактарлыг аът,
Кавай ышкаш кулактарлыг аът,
Менди-чаагай ооргалыг,
Доос куш дег кудуруктуг,
Дуузун үндүрер даяктыг,
Чели, кудуруу черде дөжелген,
Чүглүг куш дег чүгүрүк,
Хартыга дег түрлүг аъттарны төрүүр
Хүрең бени ыдыктап турар-дыр оо! – деп, шаг-шаандан тура тыва өгбелерден дамчып келген аътка алгышты сураглыг хөөмейжи улай-улай чугаалап турда, чылгычы хүрең безиниң челинге ак-көгүн баглап, артыжап, ак сүттү ооргазын дургаар чажып айызаан соонда, Ак-Кежиг чайлагга оюн-тоглаа, ыр-шоор куттулуп, байырлал эгелээн.
Тес-Хемге болган "Хымыс байырлалының" хүндүлүг аалчызы кылдыр РФ-тиң көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы, "Тыва Республиканың Күш-ажылдың Маадыры" бедик аттың эдилекчизи, Тыва Республиканың Ордениниң кавалери, Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы Өшкү-Саар Ооржак чаладып киришкеш, “Будуктуг ыяшка куш чыглыр, буянныг өгге чон чыглыр дээр болгай. Бо аныяк оол кончуг буянныг кижи-дир. Мал малдаар улус ховартаан кончуг берге үеде бо аныяк кижи мындыг чараш бойдустуг аал-оранында бе саар ажылды чорудуп, чонун чыып, байырлал эрттирип турары дыка онза-дыр. Шак ындыг аныяктар хөй-ле болзунам деп күзээр-дир мен. Бе саар ажылды шаанда улуг улус кылып чораан. Бениң сүдү эм шынарлыг кончуг эки суксун-дур. Бо чылгычының хымыс кылыр ажыл-агыйы моон-даа соңгаар сайзыраар болзун. Билип тур мен, малчыннаар улус ховар үеде мындыг ажылды чогудары кайы хире бергезин. Ынчалза-даа маңаа аът заводун тургузуп, хымыс кылыр улуг бүдүрүлге кылырын деткиир кылдыр кырында уштап-баштаар удуртукчуларга чугаалап чедер бодап тур мен” – деп, сураглыг удуртукчу чугаалааш, мурнунда чылдарда Ак-Эриктен садып алган чылгызы Мөген-Бүренде хөлчок өзүп турар, одар-белчиир чедишпезинден 300 баш чедерге-ле, эвээжедип турарын дыңнаткаш, ийи кожуун аразында алчып-бержип, удур-дедир деткижип, ажыл-агыйын шуудатчып, моон-даа соңгаар демниг кады ажылдаарын күзээн. Харыызынга аныяк чылгычы бо чайын Мөген-Бүренге болган байырлалга чедип чораанын, чедери берге-даа болза, кайгамчык чараш бойдус чурумалдыг черде кончуг шыдамык күш-ажылчы кижилер чурттап турарын эскергенин чугаалааш, билдилиг удуртукчуга улуг назынны, быжыг кадыкшылды күзеп, байырлалга келгенинге өөрүп четтиргенин илереткен.
“Хымыс байырлалының” база бир солун кезээ – бени саггаш, оон хымыс үндүрер мастер-классты көргүскен. Чылгычы тайылбырлап турда, ооң үш оглу кончуг дүрген тудалыг хымыштарга белерни саап кириптерге, чыылганнар магадап, күзелдиг улус оларны өттүнүп, шенээн-даа. Оларның аразында бир улуг назылыг акый бени саарда, “Круу-круу” деп көгүдүп саарга, кончуг саамчыыр деп көргүскен. Ол ышкаш шаанда бе сүдү биле инек хойтпаан холааш тип турганын ол-ла хоочун чугаалап берген. Аалдың ээзи бе сүдү инектии дег хөй эвес болганда, ону көвүдедир чыып алырынга дыка улуг күш негеттинер, ынчангаш хымыс кылыр улустуң ховар болуп турар чылдагааны ында чадавас деп дыңнаткан. Шынап-ла, бир бени саарга, хымыш чартыы сүт кээр. А хымыс ижип өөрени берген улустуң саны чылдан чылче көвүдеп, чагыдып ап турар. Бо чайын хымыс чагыкчыларының дилээн хандырар дээш, сагган сүдү элээн элбек болуп, бир тонна 200 килограмм чедип турар деп, чылгычы өөрүп чугаалаан.
Ол хүн чылгычының чайлаанга тыва хеп, кожамыкка мөөрейлерден аңгыда, назы четпээн оолдар аразынга кулунну сыдымнааш, чуларлааш, баглаашка баглаар мөөрей база болган. Тиилекчилер шупту тус-тузунда шаңналдарны алган. Самагалдайның уруглар садының “Самолёдум” уруглар бөлүү танцы-самын көргүспүшаан, тыва хеп мөөрейинге тиилээш, Чагытайга дыштаныр сертификат-биле шаңнаткан. Ийиги черге Уранхай, Сайзанак Сарыгларның өг-бүлези төлептиг болган. Оларның боттарының даараан тыва идиктерин улус магадаан. Кожамык мөөрейинге Валентина Оюн тиилээн, Антон Кыргыс ийиги черни ээлээн. Кулун сыдымнаарынга Айдан, Начын Шиметтер тиилээн.
Ол ышкаш чыылганнарга кызырак ойнаашкынныг лотерея ойнаткан. Берт-Дагның Культура бажыңының директору ол хүн кызырактыг болган. Лотерея садып алган кижи бүрүзү хымыстыг чанган.
Байырлалдың төнчү кезээнде аалдың ээлери ол хүн сагган бе сүдүнден кылган хымызынга Тес хемниң эриин дургаар өзүп турар чыжырганазын холааш, кижи бүрүзүнге чедиштирип сонуургаткан. Байырлал үезинде аъттың эъди, кыда, казыдан аңгыда, ак ханын база чыылганнар сонуургаар аас-кежиктиг болган.
Шак ындыг тыва кижиниң хей-аъдын көдүрген байырлалды дараазында оон-даа улуг хемчээлдиг эрттирерин эртемденнер, организакчылар дугуржуп тараан.
/ К. МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.
“Шын” №34 2026 чылдың сентябрь 3
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn