Барыын-Хемчик кожууннуң девискээринде эрте бурунгу өгбелерниң хая-даштарда сиилбирлеп кааны чурумалдыг ыдыктыг даглар хөй. Оларның аразындан чонда билдингири — Бижиктиг-Хаяның бурунгу петроглифтери болур. Ооң хая-даштарында мыйыстыг аң-мең дүрзүлерин болгаш аңчы амыдыралды бир онзагай кылдыр чуруп көргүскен. Оон аңгыда Бижиктиг-Хаяның дагларында сарыг шажын-биле холбаалыг бижимелдер база бар: Кара беге-биле — кыдат, уйгур, төвүт база эрги моол бижимелде тариналарны бижээн.
Бижиктиг-Хая сумузундан хүн үнер чүк углай 10 хире километр черде Кара-Дөң деп черниң чоогунда Кара-Мажалыкта Чиңге-Тей деп даг бар. Ол дагның хаяларының арнында база эрте-бурунгу өгбелеривистиң чурумалдары ажык дээр адаанда музей болуп шыгжаттынган. Ында те-чуңма, элик-хүлбүс, черлик аъттар база канчаар-даа аажок улуг мыйыстыг булан хевирин дыка шевергин кылдыр чуруп көргүскен. Бо чурумалдардан алгаш көөрге, Чиңге-Тей — бурун өгбелеривистиң ыдыктыг даа турганы чигзиниг чок. База бир онзагай чүүл, ол петроглифтерниң аразында төвүт бижимел-биле «Ом мани падме хум» деп таринаны оюп сиилбирлээн. Амдыы таринаны каш векте, каш чылдарда оюп сиилбирлеп кааны билдинмес.
Бир болза бо черге чорумал ламалар хонуп-дүжүп турган бе? Бир-ле болза ол чоок-кавы черлерге сарыг шажын өөредилгезин нептередип турган лама башкыларның аал-коданы турган бе? Айтырыглар-ла хөй, а аңаа чаңгыс-даа тодаргай харыы чок. Ол хая-дашта оюп каан таринаның үндезин төөгүзүн даап бодаар дээрден башка, ооң кажан тывылганын билип алыры тывызык бооп артпышаан.
Кара-Мажалыктан ырак эвесте Тыва күрүнениң баштайгы үндезилекчизи Монгуш Буян-Бадыргы ноянның төрүттүнген чери көстүп чыдар. Буян-Бадыргы Ноянны моол, төвүт дылдарны кончуг эки билир турган деп төөгүде бижип турар болгай. Бир болза Чиңге-Тейде оюп сиилбирлээн тарина улуг Ноянның «холунуң үжүү» турган эвес бе?
Чиңге-Тейниң мурнунда улуг-улуг базырыктар салдынган. Ол бурунгу базырыктарда кандыг кижилер мөңге уйгузун удуп чыдары база билдинмес. Хая-даштарда аң-мең дүрзүлерин оюп чураан өгбелеривиске хамаарылгалыг улус чыдар бе? Азы төвүт бижимелдерниң ээлери бе? База-ла даап бодаардан башка, бо айтырыгларга тодаргай харыы тып алыры берге. Амгы үеде Кара-Дөңнүң Чиңге-Тейге кадарчы малчыннардан өске кээр кижи чок. Кадарчы кижиге хая-дашта бурунгу чурумалдар хүн бүрүде көрүп турарындан каракка чаңчыгып, оларның үнези билдинмес апарган чадавас. Бир талазында кадарчы кижиде ону шинчилеп көөр тускай эртем кайда боор. Малчын кижиниң эртеми — чай-кыш чок кадарчы.
Тускай эртем-билиглиг археолог, тибетолог, лама башкыларны Чиңге-Тейге чалап эккелгеш, хая-дашта оюп бижээн тариналарның төөгүзүн шинчиледир болза, ооң чажыттары, бурунгу күжү чон мурнунче улам делгередир ажыттынар боор.
/ Аржаан ООРЖАК.
Барыын-Хемчик кожуун, Шекпээр сумузу.
“Шын” №35 2026 чылдың сентябрь 10
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn