| ДЕЛЕГЕЙ ЛИТЕРАТУРАЗЫ |
(“Шерлок Холмстуң ужуралдары” номда чечен чугаадан үзүндү)
Иелээ шаараш демир өттүр көре бердивис. Хоругдаттырган кижи оожум-даа бол, аар тынып, ханы удаан чыдыр. Арны бисче көрүнген. Ол ортумак дурт-сынныг эр болду, ооң мергежилиниң бүгү кижилери ышкаш, чөгенчиг кылдыр кеттинген: орбак пиджагының ойбактарындан өңнүг хөйлеңиниң союндактары уштунгулай бергилээн. Ооң коргунчуг арны эмин эрттир хирлиг. Ханы сорбу ооң караандан сегелинге чедир баткан, үстүү эрнинде чириктен диштери арзайы бергилээн. Аажок өртең-сарыг баш дүгү хаваанче, карактарынче селберерип бада берген.
– Чараш-ла үрен аа? – деп, инспектор баштактанды.
– Чунуп алыр ужурлуг кижи-дир - деп, Холмс чугаалай тыртып кагды.– Ындыг боор деп билгеш, херек чүвелерни ап алган кижи мен.
Ол чемоданын ажыткаш, чымчак эът-дүрбүүр уштуп эккелди, бис кайгап кагдывыс.
– Хе-хе, баштак-ла кижи-дир силер! – деп, инспектор каттырды.
– Эжикти хөлчок оожум ажыдыптыңар аа, бис ону аян киириптээл.
– Ындыг-дыр– деп, инспектор чөпшээрешти. – Шынап-ла, бистиң кара-бажыңывысты бужарта- дып, адын баксыратты, бо харын.
Инспектор эжикти ажыдыптарга, үжелээ камераже оожум чылбыртып кире бердивис. Хоругдалда кижи шимчеш кынгаш, улам-на хандыр удуй берди. Холмс чунар-демирге эът-дүрбүүрнү өттүрүп алгаш, ол кижиниң арнын ийи удаа чода каапты.
– Кентиниң граф черинде Ли чурттуг мистер Невилл Сент-Клерге силерни таныштырып каарын чөпшээреп көрүңер! – деп, Холмс байырланчыг алгырды.
Бо чораан назынымда ындыг чүве көрүп чорбаан мен. Хоругдаткан кижиниң хүлер-хүрең шырайы агарып, арны ыяш чөвүрээзи дег сойлуп бада берди. Эрниниң чирии, ческинчиг ырзагар диштери чиде хона берди. Холмс холдарын караш кыннырга, өртең-сарыг баш дүгү кээп душту. Куузумаар арынныг, кара баштыг, шала муңгаргай шырайлыг кижини көрүп кагдывыс. Ол уйгузундан орта-ла одунмаан, карактарын чодуп, аайын тыппайн, бисче көрүп ор. Хенертен ол хамык чүвени биле тыртып кааш, алгырыпкаш, сыртык-биле арнын чажырыпты.
– Силерге таныштырып каарын чөпшээреп көрү-ңер! – деп, Холмс байырланчыг алгырды. – Кенти графствозунда Ли чурттуг мистер Невилл Сент-Клер!
– Бурган-на бо! – деп, инспектор алгырыпты. – Читкен кижи боду бо ышкажыл! Мен мону билир мен, чуруун көрген мен!
Хоругдаткан кижи салым-хууга удурланмас-тыр дээн аянныг бисче көрнүп келди.
– Болур чүве болгай аан!– деп, ол чугаалады.
– Мистер Сент-Клер өлүрге... Пу-ух хайт! Кижи өлүрген деп ам силерни буруудадыр арга чок. Силерни боду амызынга чедер дээн оралдажыышкын дээш буруудадып болур ышкаш- тыр – деп, инспектор каттырымзап харыылады. – Шагдаа черинге чээрби чыл ажылдадым, мындыг чүве көрүп чорбаан кижи-дир мен.
– Бир-тээ мен мистер Невилл Сент-Клер болганымда, кем-херек үүлгедии болбаан, ынчанганда мени хоойлуга дүүшпес ёзу-биле тудуп хоругдаан боор-дур.
– Кемниг үүлгедиг чок, чүгле улуг чазыг кылган-дыр силер – деп, Холмс чугаалады. – Кадайыңардан хей-ле чажыртынган-дыр силер.
– Хамык ужур кадайымда эвес, уругларымда – деп, хоругдаткан кижи изиглени аарак харыылады. – Олар ачазы дээш ыядып чоруурун күзевээн мен. Чүдээмни, бужарымны! Ам чүнү канчаар мен?
Шерлок Холмс ооң-биле орунга кожа олуруп алгаш, эктинче ээлдээ кончуг часкагылады.
– Бир эвес силер бодуңарның херээңерни судка көрдүре бээр болзуңарза, улус хамык чүвени билип кааптар – диди. – А бир эвес силер кандыг-даа буруу чогуңарны полицияга бүзүредип шыдазыңарза, солуннар чүнү-даа биживейн баар. Инспектор Брэдстрит силерниң өчүүңерни бижип алгаш, чогуур черлерге берип каар болза, херек судка четпес.
– Оо, силерге улуу-биле четтирдим! – деп ол кижи өөрүп алгырды.– Хилинчектиг чажыдым-биле уругларымны бужартадып каарым орнунга, кара-бажыңга чыдарым азы шаажыладып шииттиргеним дээре! Силер мээң төөгүмнү дыңнаан баштайгы кижилер болур силер...
Ачам Честерфилдиге башкылап турган, мен ол черге эртем-билиг чедип алдым. Аныяамда xөй удаа аян-чорук кылдым, сценага ажылдап чордум. Лондоннуң бир кежээки солунунга репортерлап турдум. Бир-ле катап солунга найысылалда ядыы-түреңги чорук дугайында бөлүк очерктер херек апарган, мен бижиир болган мен. Хамык ужуралдарым оон эгелээн. Очерктеримге херек фактылар чыып алыр дээш, түреңги кижи кылдыр кеттинип алгаш, диленчилеп эгеледим. Актёрлап тургаш-ла, арын-бажым өскертип, гримненирим аажок апарган. Ол меңээ хөлчок дузалады. Арнымны будааш, улус мени улам дам кээргезин дээш, сорбу кылып алдым, оон кеш өңү-биле дөмей чыпшырар пөс-биле эрнимни дүрзүнчүг кылдыр өрү көдүртүп алган мен. Ооң соонда аргажок орбак-самдар хеп, өртең-сарыг кылымал баш дүгү кедип алгаш, Ситиниң эң-не хөглүг черинге сереңги саткан кижи бооп диленчилеп олуруптум. Ол черден турбайн, чеди шак улаштыр олурдум, кежээ чанып келгеш, шуут-ла кайгап каан мен: чээрби алды шиллинг, дөрт пенс чыып алган болдум.
Очерктерни бижип кааш, ол бүгүнү уттупкан мен. Оон элээн үе эрткенде, бир кижиге чээрби беш фунт акша төлээр апарган мен. Ынча акшаны тып алыр арга тыппадым, оон харын хенертен тергиин бодал бажымга кире дүжүп келген дивес силер бе. Өре негээн кижи ийи неделя манаар болган, ажылымдан шөлээ айтырып алгаш, Ситиге хайырлал дилээш олуруптум. Он хонук иштинде херек акшаны чыып алгаш, өремни чандырып бериптим. Ам бодап көрүңер даан, неделяда ийи фунт дээш ажылга шырбаяр бе азы арынны будуп алгаш, бөрттү черже октап кааш, салаа безин шимчеш кылбайн, ол хире акшаны чаңгыс хүн чыып алыр бе?
Мээң арын-нүүрүм биле олча-ажыкче чүткүл үр-ле хүрежип келдилер, адак соонда акшага хандыкшыл шүглүп каан. Ажылымны кааптым, шилип алганым эптиг булуңумга хүнзээр апардым, эрткен-дүшкен улус мээң чүдек дүрзүлүүмнү кээргеп эртерлер, чес чоостар карманымны дартайтып-ла каар.
Чүгле чаңгыс кижи – Суондем-лейнде турумчааным бажың ээзи мээң чажыдымны билир, мен ол черге чурттап туруп алган кижи болгай мен. Эртенниң-не мен оон кээргенчиг ядыы-түреңги, бертик-межел бооп үнгеш, кежээниң-не аңаа каас кылдыр кеттинген дээрги апарган кээп турдум, мен ол черниң ээзинге ооң өрээли дээш харам чокка төлеп турган мен, кандыг-даа таварылгада мээң чажыдымны ол кымга-даа ажытпас дээрзинге бүзүрээр турдум.
Чылда чеди чүс фунт ажылдап ап турган түреңги кижи Лондонда чаңгыс-даа чок боор. А мен оон-даа хөйнү чыып ап турдум. Эрткен-дүшкен кижилерниң чугаазынга баштак харыылар берип өөренип алган мен, оом-биле Ситиге алдаржый бердим. Чес чоостар менче саарлып-ла турду, мөңгүннер-даа таварышкылаар, ийи фунтудан эвээш акша чыгган хүнүмнү чүве аайлашпаан хүн деп санаар апарган мен. Баяан тудум, чазыйым дам барган. Хоорай чоогунга бажың хөлезилеп, кадайланып база алдым. Херек кырында мээң чүнү кылып турганымны кым-даа билбес. Мени Ситиде ажылдап турар деп эргим кадайым бодаар. А чогум кандыг деп чүвени хөөкүй кайын билир ийик.
Эрткен понедельникте, ажылым соонда, өрээлимге солуй кеттинип тургаш, соңга бакылай бээримге, кадайым даштын туруп алган менче кайгаан тур-ла, шуут далып кал часкан мен. Кадайымның үнү адаанда дыңналып турду, ынчалза-даа ону эрттирбезин билир болгай мен. Хевимни дүрген-не уштуп октапкаш, түреңгиниң идик-хевин, кылымал баш дүгүн кедип, арны-бажым будуй тыртып алдым. Кадайым-даа кайын таныыр, ындыг кижини.
Өрээлимни чиндий бээр чадавас, ынчан мээң хевимден хамык чүве билдине бээр болгай деп хенертен бодай кааптым. Соңганы ажыдып турумда, бир-ле чүвеге салаам балыгланы берген. Пиджагым Карманында чыып алган чоостарлыг пиджагымны соңгаже үндүр шывадаптым, ол Темза хемче дораан-на дүлнүп кире берди. Өске хевимни база үндүр кааптар дээш, четтикпедим, шагдаалар кире халчып келдилер, каш минут эрткенде, мистер Невилл Сент-Клер бо ышкажыл диртир орнунга, өлүрүкчү дээш туттурдум.
Ам немээр чүвем чок. Арнымны будуп алганымны билип кагбазын дээш, чун дээрге, ынавадым. Кадайым мени дээш дүвүрээр-ле болгай дээш, меңээ кандыг-даа айыыл кыжанмайн турар деп далаш-биле чагаа бижээш, билзээм-биле кады турганым өрээлдиң ээзи кижээ берип каан мен.
– Ол ону чүгле дүүн чаа алган – деп, Холмс дыңнатты.
– О, Бурган! Бүдүн неделя хилинчектенип манаан ышкажыл!
– Ол кижини шагдаалар харагалзап турган, ынчангаш чагааны бүдүү чорудар аргазын тыппайн турган боор – деп, инспектор Брэдстрит чугаалады. – Ол ону бо черге үргүлчү кээр кандыг-бир матроска берип каан чадавас, а ол ону чорударынче далашпаан бооп болур.
– Ындыг болганы чигзиниг чок хире – деп, Холмс бадыткады. – Диленчилеп турар дээш, силерни судка черле билдиртпээн чоор бе?
– Судтап турга-а-ан. Эвээш торгаал дээрге меңээ хей чүве ышкажыл!
– Ындыг болзажок бо ажылыңарны каар ужурлуг-дур силер – деп, Брэдстрит уламчылады. – Бир эвес полиция бо херекти ара соксадып калзын дээр болзуңарза, Хью Бун ис чок чиде бээр ужурлуг.
– Кижиниң берип-ле болуру бады даңгыракты берип тур мен.
– Ындыг болганда хамык чүвени уттуптаал. Ынчалза-даа ам туттурар болзуңарза шоруңар-ла, чүнү-даа чажырбас бис... – деп, Брэдстрит чугаалады. – Силерге канчаар-даа аажок улуу-биле өөрүп четтирдивис, мистер Холмс, бо херекти истеп, ажытканыңар дээш. Силерниң чорууңарның чогунгуру аажок кижи-дир силер, ооң чажыдын билип алган болза көрем.
Артур Конан Дойл, англи чогаалчы.
Александр Дембирел очулдурган.
Чуруктуң алган дозү: ru.pinterest.com
«Шын» №42 2026 чылдың октябрь 29
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn