Чүге-ле ийик бөгүнгү маадырым Чодураа Викторовна Моңгуш тыва улустуң «Оол уруг отка-көске дүже бербес-ле болза, орланы дээре, кыс уругнуң аксы чыдый бербес-ле болза, томаанныы дээре» деп үлегер домаан сагындырар болду. Отка-көске дүшкү дег орлан-шоваа оолдар-биле интервьюларны кылып турдум. А бо удаада көрген көрүжүнден, сөглээн сөзүнден-не биче сеткилдии, бүдүштүү, томаанныы илдең аныяк хөгжүмчү-биле чугаалажыр аргалыг болдум.
Бо маадырны Тываның Виктор Тока аттыг симфониктиг оркестриниң тургустунгандан бээр 60 чыл болган юбилейлиг чылында база июнь айның сөөлгү субботазында чылдың-на болуп эртер Аныяктар хүнүнге уткуштур «Шын» солуннуң номчукчуларынга таныштырар деп шиитпирледим.
«Ада-ием Елена Эрес-ооловна, Виктор Уйнукай-оолович Дондушпаннарның дун кызы, дөрт дуңмаларымның угбазы мен. Авам черле Кызыл хоорайга төрүттүнген, а ачам Улуг-Хемниң Чодураа суурундан. Бодум база 1994 чылда найысылалга төрүттүнген мен. Миннип кээримге-ле, ачам гитарага ойнавышаан, ырлаар кижи. Ол үениң улузу хөй кезиинде гитаралаар, ырлаар боор ийик чоп. Кызыл хоорайның 3 дугаар школазын доостум» – деп, Чодураа Моңгуш бодун таныштырды.
– Хөгжүмче келген орууңарны сонуургадып көөр силер бе?
– Мээң бичии шаамда магнитофоннар үези турган. Ооң соонда плеерлер тыптып келди. Даштыкы ырылар салып алгаш шупту сонуургаан ырыларымның сөстерин бижип алгаш, оон кады ырлап-ла турар мен. 6-гы класска чаңгыс классчы эжим Ай-кыс биле аажок эдержир, чарбылас өңнүктер апарган бис. Ай-кыстың угбазы, честези Олеся биле Сергек хөгжүмчүлер чүве. Ынчангаш олар дуңмазын Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң баазазында ажыттынган бичии уругларның уран чүүл школазынче киирипкеннер.
Бир хүн эжим Ай-кыс уран чүүл школазынче өөренирде, мени эдертип алган. Эжимни эдерип колледж барып, хөгжүмчүлерни көрүп чоруп тургаш, уран чүүлдү сонуургай берген мен.
Ооң соонда 9-ку классты дооскаш, эжим-биле кады Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжизиниң үрер хөгжүм салбырынче дужаап киргеш, кады доозуп алдывыс. Иелээн чаңгыс салбырда-даа болзувусса, ойнаар хөгжүмүвүс ийи аңгы. Мен гобой, а эжим саксофон ойнаар. Хөгжүм оруун шилип алырымга, ада-ием база деткээннер. Колледжти дооскаш, Тываның Виктор Тока аттыг симфониктиг оркестринге хөгжүмчү кылдыр ажылдай бердим. Ооң-биле чергелештир төрээн колледжимге башкылап-даа турдум.
Өг-бүлелиг апардым. Өөм ээзи Ачыты Аран-оолович Моңгуш эртем-шинчилел институдунуң директорунуң ажыл-агый талазы-биле оралакчызы кылдыр ажылдап чоруур. Улуг уруувус 2014 чылда төрүттүнген. Ийи дугаар кызывыс 2018 чылдың. Бичиизи 4 харлыг оол.
– Уран чүүл колледжизин дооскан соонда колледжке башкылап турган болгай силер. Ооң дугайында база хөөреп бээр силер бе?
– Бодунуң сонуургалы-биле өөренип келген оолдар, уруглар илдең боор. А ада-иезиниң күзели-биле келген ажы-төл база дораан билдинип кээр. Колледжтиң баазазында уран чүүл школазынга школачылар-биле болгаш колледжтиң бодунуң студентилеринге кураторлап турдум. Студентилер-биле ажылдааш кижиниң бодунуң делегейже көрүжү делгемчиир, боду өзүп эгелээр чорду. Аныяктарның чүнү бодап чоруурун билир, оларның делегейи-биле таныш апаар. Чамдыкта сургуулдарның авазы-даа, угбазы-даа, эжи-даа апаар сен. Кичээлдерден озалдай бээрге, долгап-ла эгелээр мен. Чамдыкта онаалгазын-даа кылчып орар мен. Ынчангы студентилерим-биле амгы үеде кады оркестрде ойнап турар коллегалар апарган бис.
– Хөгжүм оруун шилип алганыңарга хомудаар силер бе?
– Чаңгыс дамды-даа хомудавас мен. Бодумнуң салым-чолумну, кылыр ажылымны тып алган мен. Студентилеп тургаш, акша ажылдап алыр дээш, рестораннарга, кафелерге официантылап ажылдап тургулаан мен. Өске мергежилдер черле сагыжымга кирбес чорду. Чуртталгада туружумну тып алган мен деп санаар мен. Хөгжүмчү болурундан аңгыда, өске мергежил бодалымда-даа чок.
– Чоок улузуңарда хөгжүм, уран чүүл сонуургаар улус бар бе?
– Чуруттунар дуңмам бар. Үезинде ол кижиниң талантызын ажыдары болдунмаан. Бир-ле чүүлге салым-чаяанныг улусту үе эрттирбейн, дүрген-не углап-баштаар болза эки. Оон башка чеже-даа салым-чаяанныг болза, чуртталгада оруун тыппайн, азып чоруп бээр болур-дур ийин.
Улуг уруумда уран чүүлге сонуургал бар. Чаа өөредилге чылында бир-ле бөлгүмче азы студияже киирерин планнап турар бис. Өске кандыг-бир мергежилдиг-даа болур болза, уран чүүлдү билири артык эвес, а харын-даа кижи болуп хевирлеттинеринге ажыктыг.
– Силерниң бодалыңар-биле амгы үениң аныяктары кандыг улузул?
– Амгы үениң салгалдары биске көөрде, угаанныг, боду дээш, бодунуң күзелдери дээш туржуп билир. Делегейже көрүжү бир тускай улус-тур ийин.
– Ойнап турар херекселиңер гобой дугайында чугаалап бээр силер бе?
– Гобой дээрге бүгү делегейде эң-не ховар ыяштан кылган узуну 70 сантиметр хире хөгжүм херексели-дир. Тывада гобойга ойнаар хөгжүмчүлер чүгле беш кижи бар бис. Оларның бирээзи эрткен чылын колледжти дооскаш, шериг албан-хүлээлгезин эрттирип чорупкан. База Шораан Валентинович бар. Ол консерватория дооскаш чедип келгеш, ажылдап чоруур. Бирээвис колледжти дооскаш, Красноярск хоорайның операзында ажылдап чоруур. Оон ыңай мээң башкым Буян-Маадыр Ирбен-оолович Тулуш бар. Гобой оркестрге дыка чугула черни ээлеп турар. Орекстр ойнап эгелээрде гобой-биле эгелээр.
– Бо ховар хөгжүм херекселин канчап шилип алдыңар?
– Эң-не нептереңгей херекселдерден өске хөгжүм херекселдери-даа танывас турдум. Эжимниң угбазы Олеся меңээ гобойну сонуургадыпкан. Колледжче дужаагаш кире берген студентилерни чыып алгаш, кымның кайы хөгжүмге ойнаарын башкыларывыс онаар. Чамдык уруглар, оолдар бичиизинден тура-ла уран чүүл школазынга кандыг-бир херекселди өөренип турган болгаш оларның салым-чолу тодаргай болур. А мен ышкаш уран чүүл школазынга өөренмээн бир дугаар келген студентилерниң кымның кайы хөгжүмге ойнаарын башкылары уруг-биле чугаалажып тургаш тодарадыр. Эгезинде гобойга ойнаары дыка берге болган. Баштай кижи бодунуң мага-боду-биле ажылдаар. Сагыш-сеткилге дүвүрел турбас. Мага-ботту сула салыптар. Эмин эрттир туттунар болза ойнап шыдавайн баар. Тынышты шын ап билири херек. Нота езугаар ойнап кириптер. Чамдык салым-чаяанныг улус нота-даа чокка дыңнап тургаш эдертир ойнаптар. Ол дээрге ховар таварылгалар-дыр ийин. Бир чыл хире таптыг ойнап чадап турдум. Ынчалза-даа гобойнуң үнү тускай, чараш боорга, кызып тургаш ойнап өөренип алган мен.
– Башкыңар дугайында чүнү чугаалап болур силер?
–Башкым Буян-Маадыр Ирбен-ооловичиниң мөгейикчизи мен. Дыка угаанныг, чугаа-сооду чымчак, эвилең-ээлдек бүдүштүг, орлан-шоваа башкы чүве. Билиг бээри тергиин. Хөгжүм херекселинге ойнап тургаш, тайылбырлап көргүзүп бээр башкы.
– Дириг хөгжүмнүң кижилерниң салым-чолунга салдары кандыг ирги?
– Кижи бүрүзү хөгжүмге ойнаар турган болза, чуртталга бир өске болур ийик. Чүге дээрге хөгжүмнү ойнап, дыңнап билир, аңаа сеткилинден ынак кижиниң сагыш-сеткили чымчак, уян болур-дур ийин. А сеткили кадыг, доң баарлыг улус каржы-дошкун болур деп бодаар мен. Ынчангаш кижи бүрүзү уян сеткилдиг чымчак болур болза кем-херек үүлгедиишкиннери-даа турбас, чырык чер кырынга чуртталга дыка эки болур ышкаш-тыр.
– Келир үеде планнарыңар-биле үлежип болур силер бе? Эң-не улуг күзелиңер чүү ирги?
– Дээди эртем чедип алырын бодап чоруур мен. Билбес чүүлдерим хөй. Өөрениксеп тур мен. Социал керээ күрүне программазы алгаш, хөгжүм болгаш уран чүүл- биле холбашкан төлевилел кылыр деп турар мен. Ону ооң соонда чоруум чогудуп алгаш чугаалап бээр мен.
– Силерниң бодалыңар-биле херээжен кижи кандыг болур болза экил?
– Херээжен кижи бүрүзү бир-ле дугаарында бодунга ынак болур болза эки. Кымдан-даа хамаарылга чок чорук чугула деп санаар мен. Ажылындан аңгыда, ынак хоббизи албан турар ужурлуг. Чижээлээрге, спорт, ыры-хөгжүм, чурулга дээш янзы-бүрү-дүр ийин. Мээң таварылгамда болза мээң хоббим-даа, ажылым-даа чаңгыс аай болуп турар-дыр. Чамдык улустуң ажылы биле хоббизи аңгы-даа боор.
– Бодуңарны аас-кежиктиг мен деп санаар силер бе?
– Ийе, бодумну тып, хөгжүм оруун шилип алган аас-кежиим ол-дур. Уран чүүл оруун шиливээн, хөгжүм билбес болган болзумза, бо чуртталгада та чүнү кылып чоруур мен. Өске кандыг-даа мергежилдерни сонуургавас мен. Ынчангаш мени бо орукче эдертип эккелген эжимге болгаш угбазы, честезинге өөрүп четтиргеним илередип чоруур мен.
/ Айдың ОНДАР.
Чуруктарны маадырның архивинден алган.
““Шын” №25 2026 чылдың июль 2
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...