Тыва Республиканың Чонну ажылга хаара тудар албаны бо чылын тургустунганындан бээр 35 чыл оюн демдеглээн. Чоннуң амыдырап-чурттаарынга эргежок чугула бо албан чериниң тургустунуп, хөгжүп сайзыраарынга ооң хоочуннары улуг үлүг-хуузун кииргенин демдеглевес арга чок. Оларның ачызында ажык-дузазы улуг албан чери тургустунгаш, бо хүнге чедир чедиишкинниг ажылдап турар.
Юбилейлеп турар албан чериниң төөгүзү узун болгаш солун. 1991 чылдың июль 8-те «Тыва АССР-ниң чурттакчы чонну ажылга хаара тудар күрүне албанының дугайында» Тыва АССР-ниң 224 дугаарлыг доктаалы ёзугаар чаа албан чери тургустунган. Ооң даргазынга республиканың Профэвилелдер чөвүлелиниң даргазының оралакчызы Чаагай-оол Серенович Монгушту томуйлаан. Үстүнде доктаал ёзугаар Чонну ажылга хаара тудар күрүне албанының түр када чурумун болгаш Тыва АССР-ниң Чонну ажылга хаара тудар күрүне албанының фондузунуң түр чурумун бадылаан.
Чонну ажылга хаара тудар албанның эргелелинге болгаш райкүүскомнарга кожууннарга Чонну ажылга хаара тудар төптерни тургузарын айыткан соонда, чер-черлерге ук төптерни тургузар оран-саваларны тып, септеп-селээш, чугула херек дериг-херекселдер-биле хандырган. Ол-ла доктаал езугаар республиканың чонну ажылга тургузар, чурттакчы чонну эде өөредир болгаш профугланыышкын талазы-биле төвүн Кызылдың Чурттакчы чонну ажылче хаара тудар төвү кылдыр эде адаан. Чонну ажылга хаара тудар албанның эргелели болгаш кожууннарга 14 төп ажылын эгелей берген. Ынчан эргелел 3 ажылдакчылыг, 6 килдистиг эгезин алган. Ниитизи-биле албанга 50 хире кижи ажылды чорудуп турган. 14 кожуунга эргелелдиң килдистери чоорту тыптып келген. 1993 чылдан 1996 чылга чедир Чеди-Хөлге, Ак-Довуракка болгаш Тере-Хөлге килдистер ажыттынган.
Тываның чурттакчы чонун ажылга хаара тудар талазы-биле бир дугаар программаны Тыва АССР-ниң Күш-ажыл яамызы Чөөн-Сибирьниң эртем-шинчилел институдунуң ССРЭ-ниң Күш-ажыл болгаш социал айтырыглар талазы-биле яамызының киржилгези-биле ажылдап кылган болгаш боттандырары-биле хүлээп алган. Чонну ажылче хаара тударының бирги программазын боттандырганының түңнелинде, 1992 чылда бо албан черинден ажыл дилеп, дуза-деткимче ап келгеннерниң саны барык 5000 кижи болган, оларның чартыы ажыл-агыйга чединген. 251 чаа ажылчын олуттарны ажыткан, 200 ажыг кижини хөй-ниити ажылдарынга хаара туткан, 50 ажыг кижи тускай мергежилдерни өөренип алган. Ол үеде чүгле 300 хире кижи ажыл чоктар даңзызынга бүрүткеттинген.
Чылдан чылче албанның ажыл-чорудулгалары калбарган: профессионал келдередилге талазы-биле ажылды организастаары болгаш инвалидтерни ажыл-биле хандырары, альтернативтиг хамааты албаны, хамаатыларның профөөредилгези болгаш ажылга тургустунуушкуну, камгалалы болгаш кадыы кошкак хамаатыларга (инвалидтерге, назы четпээн ажы-төлдүг иелерге, аныяктарга болгаш өске-даа категорияның) ажылчын олуттарны тургузары. Бүрүн эргелериниң өскерилген аайы-биле албан чериниң ады база өскерлип турган: эргелелден яамыга чедир, департаментиден агентилел кылдыр, федералдыг турганындан республиканың күүсекчи органы чедир, а районнарда органнар чамдык үелерде күш-ажыл болгаш ажылга хаара тудар килдистер, ооң соонда катап төптер апарган. Бөгүн олар Күрүнениң албан черлери болуп турар.
2013 чылдың марттан Тываның Чурттакчы чонну ажылче хаара тудар агентилелин республиканың Күш-ажыл болгаш социал политика яамызынга каттыштырган. Амгы үеде Тываның чонну ажылга хаара тудар албан черинде 128 ажылдакчы хаара туттунган. Республиканың шупту кожууннарында килдистер идепкейиг ажылдап турар. Коллектив доктаамал чогуур ужурлуг өөредилгелерни эртип, билиглерин бедидип турар. Оон аңгыда Россияның болгаш Тываның Чазаа үргүлчү деткип, ажыл чок чорук-биле шыңгыы демиселди чорудуп келгениниң түңнелинде, Тываның чонну ажылга хаара тудар албаны эки көргүзүглерни чедип ап турар. Ажыл чок чорук хенертен өзе бээр барымдааны тургуспас дээш, чылдың-на ажыл чоктар даңзызында турар хамаатыларның санын эвээжедир дээш, ажылды соксаал чок чорудуп турар.
АЖЫЛ ЧОКТАРНЫҢ САНЫ 4,8 ХУУЖЕ БАТКАН
2000 ажыг чылдарда чаңгыс хостуг ажылчын олутче 30 ажыг кижи кордап турган болза, амгы үеде 1 олутче 2-3 кижи кордап турар апарган. 35 чыл дургузунда Тываның Чонну ажылга хаара тудар төвүнче 500 ажыг муң кижи ажыл дилеп келген. Албан чериниң специалистери 200 ажыг муң кижилерге ажылды тып, деткимчени көргүскен. Хөй-ниити ажылдарынга 100 муң ажыг кижилер хаара туттунган болза, 100 хире муң назы четпээн уругларны түр үеде ажылдарже киирген. Профессионал өөредилгени 10 муң ажыг кижи эртип, тускай мергежилдерге өөренип алган. Эрткен чыл-биле деңнээрге, ажыл чок хамаатыларның саны 4,8 хууже баткан. Чугула демдеглексеп турар чүүл, эрткен чылын 400 ажыг кадык-шинээ кызыгаарлыг хамаатылар ажылга тургустунган, ол дээрге ооң мурнунда чылдарга деңнээрге, 27 хуу хөй болуп турар. Амгы үеде ажыл чок хамаатыларның даңзызында 3000 ажыг кижи бүрүткеттинген. Бо хүннүң байдалы-биле алырга, Тываның девискээринде 1698 хостуг ажылчын олуттар бар.
«Кадрлар» деп национал төлевилел-биле Тыва Республика «Хөй талалыг чаартылга» ("Комплексная модернизация") деп программаның эң баштайгы шенелде чадазының киржикчизи. 2022 чылда Тываның Чазаа Чонну ажылга хаара тудар албанны бүрүнү-биле чаартыр дугайында доктаалды үндүрген. Ооң шугуму-биле албанның чүгле ат-сывын солууру эвес, чаңгыс аай республика деңнелдиг эргелелди тургузары, килдис бүрүзүн чаңгыс стандарт-биле чаартыры, ажылдакчыларга таарымчалыг байдалдарны тургузары, дериг-херекселдер-биле четчелээри, амгы үениң сайзыраңгай сан-чурагайларын ажыглаары дээш улуг ажыл чоруттунган. Эң кол чүүл – республиканың бюджединге артыкшылды барык 10 чылга арттырып, чүгээр байдалды тургузарынга дузалыг болган. “Хөй талалыг чаартылга” программаның чедиишкинниг боттанганын чурттакчы чон эскерген чадапчок. Кожуун бүрүзүнде килдистер «Россияның ажылы» чаңгыс аай брендбук-биле чаарттынган, ажылдакчылар чаңгыс аай форма хептиг, эң кол чүүл– ажыл чок хамаатыларга эптиг байдалдарны тургузуп, «чаңгыс соңга» деп системаны ажыглалче киирген.
Чонну ажылга хаара тудар албан чери чүгле ажылды тывар эвес, ажыл чок хамаатыларны тускай программалар-биле өөредири, мергежилин солуурунга дузалажыры, боттарының биче сайгарлыкчы чоруун ажыдарынга деткимчени көргүзери, психологтуг дуза чедирери, ТШО киржикчилеринче онза кичээнгей дээш ажылдың өске-даа угланыышкыннары хөй болгаш солун. Кадрлар төвүнүң ажылдакчылары биле Күш-ажыл яамызының специалистери ТШО киржикчилеринче доктаамал үнүүшкүннерни организастап турар. «Ада-чурт камгалакчылары» фондунуң даңзызынга турган ажыл чок 1386 маадырның барык шуптузу-биле ажылды чоруткан. 2026 чылдың эгезинден тура оларның барык 60 хуузун ажыл-биле хандырган.
Оон ангыда ажыл берикчилери-биле кады ажылдажылга чедиишкинниг уламчылап турарын демдеглээри чугула. Оларның дилээни ёзугаар кадрларны тывары, тускай сорулгалыг өөредилгени болгаш стажировканы организастаары, күрүнениң деткимчези субсидияны алырынга дузалажыры – бо бүгү Кадрлар төвүнүң хүннүң-не кылып чорудуп турар ажыл-херээ. Ажыл берикчилеринге күрүнеден тускай көрдүнген деткимче акшаландырыышкын – субсидия төлевирин алырынга специалистер улуг рольду ойнап турар. Хуу сайгарлыкчылар, компаниялар, ажыл берикчилери тускай категорияның (бот-ие, хөй ажы-төлдүг ава азы ача, харык-шинээ кызыгаарлыг хамаатылар, ТШО киржикчилери, оларның өг-бүлелери, дайын хоочуннары) ажыл дилеп турар улузун ажылче киирип алыр болза, олар ол субсидияны алыр эргелиг. Ооң ачызында боттарының бизнезинге ажыктыг чугула дериг-херекселдер садып алыр субсидияны алыр арга тургустунар. Субсидияның түңү 200 муң рубль. Тывада ук программа чаа сайзырап турар, эрткен чылын 3 ажыл берикчизи субсидияны алыр аас-кежиктиг болган.
Кадрлар төвүнүң кылып чорудуп турар база бир кол угланыышкыны – социал керээ программазы. Тывага күрүнениң деткимчези «Социал керээ» 2020 чылда эгелээн. Ол 4 аңгы угланыышкынныг боттанып турар: чонну ажылга хаара тудары, бизнес ажыдары, дузалал ажыл-агый тударынга деткимче болгаш берге байдалдан уштуру. Бо чылдың эгезинден тура 792 кижи социал керээ программазын алган.
Демдеглээр чүүлүвүс, республикада хуу сайгарлыкчы чоруун ажыдып алыксаан улусту деткиир ажыл идепкейлиг сайзырап турар. Чылдың эгезинден тура 282 хамааты бизнес ажыдып алыр күзелин илереткен. Тываның чонну ажылга хаара тудар албаны ТШО киржикчилеринче болгаш оларның өг-бүлелеринче улуг кичээнгейни салып турар. Бо чылдың эгезинден тура 38 кижи күрүне деткимчезин алган, оларның 27-зи – тускай шериг операциязының киржикчилери, 11 кижи – оларның өг-бүлелери.
Тывага социал керээ программазы идепкейлиг боттанып эгелээнинден тура, баштайгы чылдарда ниити чемненилге черлери-биле холбаалыг сайгарылга элээн сайзырап турган болза, амгы үеде бизнесте чок, тускай ажыл-херекти ажыдар кижилерни идепкейлиг деткип турар.
Бодунуң хууда херээн ажыдар күзелдиг кижи азы ажыл тып турар хамааты баштай Чонну ажылга хаара тудар албандан эгелээни дээре. Амгы сайзыраңгай үеде интернет таварыштыр «Россияның ажылы» (trudvsem.ru) порталга билдириишкинни долдургаш, Кадрлар төвүнүң учедунга туруп алыр. Бир эвес аргажок интернет чок таварылгаларда, ажыл-агый төвүнүң консультантыларындан дузаны ап болур. Ажыл чок улустуң даңзызында бүрүткеттинген хамаатыларга пособие көрдүнген. Каяа-даа ажылдап көрбээн, бир дугаар ажыл дилеп турар азы корум-чурум үрээш, ажылындан үнген болза, 3 ай дургузунда төлевирни алыр, 26 неделядан хөй ажылдаан стажтыг болза, элээн хөй түңнүг төлевирни ап болур. Пенсия назыны чеде берген кижи ону 12 ай дургузунда алыр эргелиг. Эң эвээш хемчээлдиг төлевирниң түңү 2608 рубль болза, эң хөйү – 22240 рубльди тургузуп турар.
Бо үеде ажыл-агый талазы-биле байдалды өөренип көрген түңнелинде, Тывада колдуу херээжен чон хөй ажылдап турарын кадрлар специалистери демдеглээн. Республиканың барык 56 хуузу херээжен улус ажылдарда хаара туттунган. Анализ езугаар, суурларда 35-40 хар үези эр улуска ажыл тыптыры берге болуп турар. Аңаа хамаарыштыр ажылды Кадрлар төвү чорудуп турар. Оларның бирээзи – Россия чергелиг хостуг олуттар ярмарказы. Хемчег бо чылын 4 дугаар болуп эртер. Тывага республика чергелиг чадазы апрель 17-де болган, аңаа 1344 хостуг ажылчын олуттарны чарлаан, 628 хамаатыны ол-ла хүн ажылдаарынче кыйгырган, 645 хамааты ажылга хаара туттунган. Россия чергелиг чадазы июнь 26-да болуп эртер. Аңаа база 1000 ажыг хостуг ажылчын олуттарны чарлаар.
К. МОНГУШ.
ТР-ниң Чонну ажылга хаара тудар албанының медээзи болгаш чуруктары.
“Шын” №22 2026 чылдың июнь 11
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...