Апрель 3-те Таңды кожууннуң Кочетов суурнуң Б.Д. Оюн аттыг көдээ культура бажыңынга Тыва Республиканың Чазааның 2025 чылда кылып чоруткан ажыл-чорудулгазын ажылчын бөлүк таныштырган. Ниитизи-биле республиканың социал байдалын, хөгжүлдезин чон эки деп көрүп турарын саналдап чугааладылар. Ылап-ла оруктар, бажың-балгат тудуглары, аңгы-аңгы губернатор төлевилелдериниң боттанылгазы дээш угланыышкын бүрүзүнде кылып чорудуп турар ажыл хөй-дүр. Ылаңгыя Тывавыстың төвү Кызыл хоорайда чуртталга оран-савалары, оруктар, социал объектилер тудуглары дыка-ла көвей туттунуп турар-дыр. Чоннуң караа көскү.
Чазактың 2025 чылда кылып чоруткан ажылынга сумунуң чону «эки» деп үнелелди берген. Ам эрткен чылдың түңнел хуралынче эглип көрээлиңер.
Эрткен чылын ТР-ниң Чазак Даргазының 2024 чылда кылып чоруткан ажыл-чорудулгазын Кочетов суурга эрттирген турган. Ынчан тус черниң чону Кочетов — Элегес-Аксының оруун септээр дугайында Чазактан төлээлеп келген даргаларга дилег киирген турган.
Чоннуң чоон оруу
Кочетов—Элегес-Аксының оруунуң байдалын чолаачылар база Кызыл хоорайже албан херектерлиг улус машиналарлыг аргыжып чорааш көрүп болур. Хөмүр сөөрткен улуг хөй машиналар, чиик машиналарлыг чолаачыларга онза айыылдыг салдарны чедирип турар. Улуг чүъктүг машиналарны чиик-даа, улуг машиналар-даа аргыжып эртерде, соондан, мурнундан көзүлбес довурактар машиналарның аргыжарынга айыыл-халапты чедирип болур. Оон ыңай Элегес хем улуг чаъс, үер үезинде суур чоогунда хем кыдыында орукту чылдың-на чире шаап, үреп турарындан, эрик 1-2 метр орукче кызырлып чоруп олурар. Оруктарны эде кылгаш, асфальтылап бээрин суурнуң чону дилегни Чазактан дилээн.
Бо айтырыгларга хамаарыштыр 2025 чылдың июль 25-те ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыды Ш.А. Чыргал-оолдуң адынче 21-57847/2025 дугаарлыг билдириишкинни киирген. Чурттакчы чоннуң дилээн сайыт хүлээп алгаш, хемниң орукче чирлип үрелип бар чыдар черин калбайтыр эде кылдырган. Кочетов—Элегес-Аксы оруун база 4 км орукту «Межегей» хөмүр-даш уургайынга чедир кылган. Бо хүнде ол оруктуң комплекстиг септелгезин боттандырарынга саң-хөө курлавырлары кызыгаарлаттынган. Федералдыг бюджеттен немелде акша-хөреңги көрдүнер болза, келир чылдарда Элегес-Аксы—Кочетов автооруктуң капиталдыг септелгезин чоорту акшаландырып болур.
Амгы үеде чаа кылып бар чыткан оруктуң кыдыында Элегес хем агып эгелээн. Хем Чал-Кежиг суурнуң адаандан чире баткаш, Кочетов суурнуң чоогундан аккаш, орук кыдыынче агып турар. Элегес, Кочетов суурнуң чонунуң мал-маган оъттаар чери — Өл-Арыг кургап каан. ССРЭ үезинде Элегес хем 3 адырлыг агып чыткан. Бир адыры – Кочетов суурнуң мурнуу чоогунда Өл-Арыгдан агып баткан, 2 дугаар адыры – Элегес суурнуң чоок талазындан, 3 дугаа- ры – суурнуң арга кыдыындан баткаш, Шанчыг дааның кыдыы-биле агып турган. Ам Элегес хем ол черлеп батпайн турарындан улуг ортулук кургап каан, оът-сиген үнмейн барган.
Чоннуң хомудап турары кончуг шын. 1921 чылда генерал Бакичиниң 4 муң ажыг шериин Элегес хемге дүжүргеш, Кочетовтуң каттышкан партизан отряды чок кылгаш, Тыва чуртун камгалап алган болгай. Өл-Арыг шак мындыг суггаттыг чер турган. Суурнуң чону база ол айтырыгны шиитпирлеп бээри-биле дилегни киирерге, Тыва Республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызынга сайгарган түңнелинде билдингени болза, Тывада суггарылга системаларын 2023 чылда катап тургузуп эгелээн. Ооң иштинде Таңды болгаш Чеди-Хөл кожууннарда Кочетов биле Элегестиң суггарылга системаларының дугайында чугаа чоруп турар. Төлевилелдиң ниити өртээ, ооң иштинде системаларның боттарын катап тургузары, суг чажар системаларны садып алыры, шөл сезонунга дорт бүдүрүлге чарыгдалдары 132 сая рубль ажыг. Төлевилелче суг курлавырларын ажыглаарының үре-түңнелин бедидер, көдээ ажыл-агыйның дүжүдүн көвүдедир, бүдүрүлгениң чорудуун турумчудар, агаар-бойдустуң байдалындан хамаарылганы эвээжедир сорулга-биле суггарылганы көдээ девискээрлерниң хөгжүлдезинге болгаш чурттакчы чоннуң амыдырал-чуртталгазының шынарын бедидеринге идигни бээр объектилерни тургузар акшаландырыышкын хемчээлин соңгаар чоруткан. Ол суггаттар-биле ажылдап турар кижи база барын чугааладылар.
2025 чылдың сентябрь 4-те суурнуң чону орук чериниң сайыдынга база дилег киирген. Кочетов суурнуң Шаңган көвүрүүн суглуг чаашкын соонда бир кыдыын чире шаап, үрей берген турган. ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыдынга чоннуң дилээн киирген түңнелинде, эртенинде орук чериниң ажылдакчылары келгеш, дораан эде кылганнар. Ынчангаш ТР-ниң орук-транспорт комплекизиниң сайыдынга база ажылдакчыларынга чонумнуң мурнундан четтиргенимни илередир-дир мен.
Кочетов – Элегес-Аксы оруунуң ажылы ам-даа уламчылаар дээрзин Чазактың ажыл-ижин түңнээн отчёдун таныштырып келген С.В. Оюн дыңнатты.
/ Сергей ОЮН,
Таңды кожууннуң улус депутады.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16