Оо, боктаразында, көрүп көрбээн кижиниң угаан-кудун уштундурар ондактыг овур-хевирлиг, кулак уюк дааш-шимээнниг оттуг-тергеден эгелеп алгаш, оң талазынче ээптер деп канчап билип кааптар ирги диртир улуг, биче чычааннар, даргалар сөөртүр «чиик-каралар», чон аргыштырар «чазактың саралазы» баштадыр амыдыралывысче шургуп кирип келген машина-техниканың ажыы улуг-ла болдур ийин. Ырак-узак черлер чедип, эртем-билигге өөренип, ажыл-хожулга тургустунуп, дөргүл-төрелинге аалдап чедер дөрт даванныг, оът чемиштиг хөлгени дөрт дугуйлуг, бензин-керосин чемиштиг, хөөмейлээр хөректиг демир хөлге солаанындан бээр тыва чоннуң амыдыралы оранчок өскерилген. Баяанывыс-даа кончуг, багывыс-даа кончуг апарган. Чажыргаш канчаар, дайын-чаада киржип турар-биле дөмей, ай санында чаңгыс эвес чараш чычаан чылча шаапкан лааза дег чуурлуп, чаңгыс эвес тыва черниң төлептиг төлүн ышкынып турар апардывыс аа? Хамык ужур Тывавыстың оруктарын каастап чоруур янзы-бүрү каас-чараш машиналарда-даа эвес, а оларның рулюн долгап чоруур чолаачыларда болбас ийикпе. Орук озал-ондактарынга доктаавайн, оюп каапкаш, чычаанныг кижилер болгаш оларның сагыш-сеткилин, хүн бүрүде таваржып чоруур ужуралдарын сонуургап көрээлиңер.
КЫМ КАНДЫГ ЧЫЧААННЫГЫЛ?
Бистиң ада-иевис күрүнеге ак сеткилдиг бараан болуп ажылдааш, машина садып алыр акшазын шалыңындан чыып, шыгжап келзе-келзе, «Москвичини» мүн-не дөңгүптер, «Жигулиге» арай-ла четпес хөреңгилиг апаарлар. Харалаан, шак ол чараш этти туралаан-на кижи садып ап шыдавас турган. Күш-ажылчы шалыпчы 5 чылдың күрүне планын ажыр күүседип шылгарааннарга машина садып алыр эргени шаңнал кылдыр тыпсыр. Азы шыңгыызы-биле оочурга тургузуп каар: бо удаада районнуң хереглекчилер ниитилелинден бир кижи алыр, дараазын- да – тудуг адырындан... Шак ынчаар оочурлап, акшазын кассалап, дөжек адаанга немей чыып чоруп олурда, күчүлүг күрүне буурап, амыдырал бир аңдарлы берген. Рынок экономиказы деп-ле янзы-бүрү кооперативтер, арат ажыл-агыйлары тургустунуп, дүүн чаа-ла күрүнениң өнчүзү турган машина-техника чоорту хуу кижилерниң холунче кирип, баштыг кижилерниң байыыр, чалгаа кижилерниң ядараар үези чедип келген. Чараш чычаан садып алыр хайыраан акшалар үнезин оскунган – чүү-даа өртээ четпес апарган. Саарлып-сайгарлып билир кижилер улус холундан эдилеп турган эрги машиналар садып мунуп, амыдыралын чиигедип, шырбайып чоруп орза-орза, хоорайга орук кежери безин коргунчуг кылдыр кончуг улуг, аар өртектиг шимчээр эт-хөреңги чылдан чылче немежип, кожалар аразында бүдүү чижилге безин тыптып келген деп болур. Чүү боорул аан, магалыг үе ышкажыл: чээли берип турар банкылар эңдерик-тир, орулгаларың-на бадыткап шыдаар болзуңза, каш-даа саяның кандыг-даа машиназын хүнү-биле садып мунуп алыр сен.
«Кылагар машина, кымда-даа чок хептер, кылаштап хемчээрге-даа, төнмес бажың» эдилээн хөреңгитеннер-даа, күрүнеде ажылындан каш шалың алыр, ооң кырындан ажы-төлүнүң төлевирлерин, назылап кыраан иезиниң азы адазының каш пенсиязын ап олурар бөдүүн кижилер-даа сураглыг «көк Жигулиден» эгелээш «Хавейлдер», «Геликтерге» чедир эдилээр аас-кежиктиг апарган. Кижи бүрүзү дең эргелиг: бөдүүн малчын эр-даа «Ленд Крузерни» мунуптар, чаа-ла дээди эртем чедип алган аныяк эмчи-даа «Лексустуг» чоруур апарган. Кончуг машинаның ээзи чогум кымыл деп кым-даа ылавылап, истеп-сүрбес, кымга-даа чаа чүүл эвес, амыдыралдың бир адырылбас кезии апарган.
ЧЫЧААННЫГДА ЧЫРГАЛДЫГ-ЛА
Ыңай-бээр чорук кылырыңда, амыр-ла сен: чоруур шагыңны-даа, олуртуп алыр кижилериңни-даа бодуң билир сен. Херек болза, куш даң бажында бензин сатчып алыр 3-4 кожаңны азы коллегаңны олуртупкаш, дап бээр сен. Кедерезе, дүъшке чедир удуп алгаш, таваар чунуп, аъштанып-чемненип, арыг идик-хевиң кедип алгаш, кара чааскаан тап-билээ шимчеп үнүптер сен. Ынаар чедир, мону чүдүрүп алыйн дээр, шагым четти, озалдадым деп каап олурар түвектиг улустуң херээ чок, оларны канчаар деп. Чааскаан чоруурга, дыштыг-даа, бүзүрелдиг-даа. Чааскаан таваар чорук-херээң кылып алгаш, халдып чанып кээр сен. А бир чамдык улустуң чорук кылыр чоок улузу-ла хөй болур. Шупту сыңмарлажыпкаш, өөрүшкүлүг хаптарлар. Херек бергедезе, бирээзин бут адаанче дүрүштүр киир тепкеш, кырынга билдинмес кылдыр идик-хеп, сумкадан бээр салып алгаш, билбээчеңнеп, удуучаңнап чоргулаар эвес ийик бе?
МАШИНАНЫҢ МУРНУНГА КЫМ ОЛУРАРЫЛ?
Хоойлуда кайы-бир кижи олурар ужурлуг деп тодаргай айыттынмаан бо айтырыг амыдыралда дыка улуг ужур-уткалыг. Ылаңгыя ашак-кадай улуска хамаарыштыр өг-бүлениң баштыңының азы машинаны мунар чолаачының бодунуң бижиттинмээн дүрүмү турар. Чамдык улус мурнунга чүгле өөнүң иштин олуртур, өске улус чагдатпас болгулаар. Аргажоктан кадайы кады чер чорбаан болза, бир эр кижини азы төрели болур кыс кижини олуртуп алыр. Кайы хамаанчок өске херээжен кижи олуртуру өг-бүле улуска күзенчиг эвес. А бир эвес машинаны херээжен ээзи боду башкарар болза, байдал база дөмей болур: мурнунга өөнүң ээзи олурар. Оозу кады чер чорбаан болза, албан кыс кижи азы чоок төрели болур эр кижини олуртуп алыр. Артынга ажы-төлү, чоок улузу болгаш чадаглап, достунуп чоруур таныыр улузун олуртур. Чамдык эр улус айыыл чок чорукту сагыыры-биле өөнүң иштин албан артынга олуртуп алыр. Тыва чонда ындыг өг-бүлелер саны хөй эвес. Чычаанның херээжен ээзи чаш уруглуг болза, артынга эптиг кылдыр олуруп ап, уруун холга ап, карактап, идик-хевин уштуп-солуп, эмзиреринге эптиг кылдыр олуруп алыр. Аргажок кадыы багай, кылаштай албас, сөөк-даяа ээлбес кижини мурнунга олуртуп алыр апаар.
ЧОЛААЧЫНЫҢ БОЛГАШ ПАССАЖИРЛЕРНИҢ САГЫЫР ДҮРҮМНЕРИ
Чолаачы дыка шаппас болза эки. Орук шимчээшкиннериниң дүрүмүн сагып, орук демдектерин кичээнгейлиг көөр. Хөгжүм салып алган чорда, бир пассажир телефонга чугаалажыр апарган болза, үнүн бичииледип бээр. Ийи бодундан өске улус олуртуп алган чоруур чычаан ээлери ашак-кадай орукка алгыжып-кыржып, аас-дыл үндүрүп болбас. Боттарын хүндүлевезе-даа, артында улузун хүндүлээр ужурлуг.
Өске улус машиназынга чер чоруур кижи салонче кирер мурнунда эжикти ажыткаш, баштай кыдыынче көрүндүр олурупкаш, идиктериниң харын, малгажын азы богун дүжүр кактап алыр. Эжикти аяар хаггаш, эптиг кылдыр олуруп ап, айыыл чок чорук куру-биле куржанып алыр. Ишкен суксунунуң савазын, чиген чеминиң хавын машинаның карманнарынче суп болбас. Чамдык улус карман долдур тоорук картын безин уруп каан болгулаар. Ол хамаанчок кедип чораан уктарын ужулгаш, эжик кыдыында карманга суп кааш, уттупкаш, дүже берген болгулаар. Орукка кузар улус чигирзиг суксун ишпес болза эки. Берге байдал тургустунуп келзе, кузуптар шылыргай хаптан ап чоруур болгаш дүжер талакы кыдыынга олуруп алганы дээре. А эзирик улуска хамаарыштыр негелде шыңгыы-ла. Билир болгай бис: олар халдып чоруур машина иштинге төге-чая арагазын ижер, аңаа-маңаа тур, чажар-ла дээр, түвектиг, халалыы кончуг. Ам канчаар, бир-ле байырлалдан, бир-ле чоок кижизин сөөлгү орукче үдээн черден кады чанып бар чыдар бодуң улузуң болур – шыдажыр апаар. Чычаанныгда чыргалдыг эвес, түвектии база кончуг апаргылаар болдур ийин. Ол дээрге чуртталга-дыр.
ЧЫЧААННЫГДА ТҮВЕКТИИ ЧҮДЕЛ?
Кылайтыр ажаап-тежээп, эки эдилээринге, бир дугаарында, кыжын чылыг гараж херек. Чайын база изиг хүн караандан чаглактай тургузар апаар. Чайгы, кышкы дугуйларын сезону кээрге, албан солуур. ОСАГО полизи база херек, ол дээрге-ле машинаңны бойдус халаптарындан, орук озал-ондаандан камгаладырың ол болур. Кывар-чаар материал база хүннүң херек. Бо хүннүң байдалы-биле бензин өртээн бодаптарга безин кайы хире-дир? Моторунуң, коробказының үзүн база солуур, немээр, радиаторже кудар «доңмас-сууң» база херек. Кайы-бир кезээ үрели бээрге, артык кезектерин садар, тывылбаза, кайы-ырактан чагыдар. Ажыы-биле чугаалаарга, чараш чычаанны эдилээринге дыка хөй акша негеттинер. Ылаңгыя ону чээли-биле садып алган болза. Ай санында сугар ужурлуг төлевириниң кырынга эдилээриниң чарыгдалдары немежир. Күчү-күжү улуг машиналарның бензин чарыыры база улуг болур. Чон аразында анаа эвес «моостап турар-биле дөмей», «бежен үш-ле» деп тодарадылгалар чоруп турар. Карманнарны какталдырар, оларның иштинге хатты хадыдыптар улуг эт чычаан ол-дур. Ооң орнунга хаван чадаг достунуп чорааны дээре-даа ышкаш. Ынчалза-даа амыдыралга эргежок чугула шимчедикчи күш база ол-дур. Чычааның чок болза, чүден-даа чыдып каар сен, чуртталга сеңээ четтирбес.
Аравыста машинаны каасталга кылдыр аянзырап мунар-даа улус бар-ла ыйнаан, кымга кандыг хамаан деп, ындыг аа? Чычааны-биле акша-көпеек ажылдап эккеп чоруур эреспейлер база хөй-ле болдур ийин, ылаңгыя «трасса хааннарының» ээлери. Уруг-дарыын аай-дедир дажып, амыдыралынга четтигип чоруур бензин ишпес бөрбек чарашпайлар ээлери база-ла бар. Ол чок болза, иезиниң төрүп берген ийи буду чок ышкаш сагындырар шынчы эттиң ээлери мырыңай хөй. Кайывысты кандыг дээр боор, чуртталгадан чыда калбайн чоруурувус демдээ-дир ийин. Чычаан мунар эргелиг, ырак черни чоогадыр чыыра соптар, кадыр-каскак, тайга-сын, оңгул-чиңгил дивес чолаачыларга изиг байыр! Орууңар каалама болзун, чычааныңар шылавазын! Чычаанныгда чыргалдыг-ла!
Надежда КУУЛАР.
ГигаЧаттың чураан чуруу.
«Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn