Күш-ажыл болгаш социал политика адыры – чоннуң амыдыралында эң-не чугула адырларның бирээзи. Ынаар кирип турар чүүлдер шупту кижи бүрүзүнүң амыдыралы-биле дорт хамаарылгалыг. Ол дээрге күш-ажыл-дыр, ажы-төл-дүр, өг-бүле-дир, чоннуң амыдыралының деңнели-дир, келир үеже чырык көрүш-түр, хоорай, суурларывыстың чурттаарынга таарымчалыг байдалдары-дыр, чүгле материалдыг эвес, а сагыш-сеткилге, ишти-хөңнүвүске хамаарышкан бүгү чүүлдер-дир.
Бир эвес бистиң хереглээривис бүгү чүүлдер болгаш чоок кижилеривис чанывыста бар болза, сагыш-сеткиливиске кандыг-даа дүвүрел болгаш аарышкы чок, аас-кежиктиг болур бис. Сагыш-сеткиливистиң оожургалы бисти долгандыр байдалдардан кончуг хамаарылгалыг.
Каш чылдар дургузунда Тывага кандыг-даа өскерлиишкиннер чок, чоннуң чырык-чаагай, чүүлдерже идегели өшкен, ажыл чок кижилерниң саны көвүдээн, ооң уржуундан арагалаашкын, кем-херек үүлгедиишкиннери базым санай өскен. Сөөлгү беш чылда Тыва Республикада ажыл чок хамаатыларның ниити саны сан-чурагайлар-биле алырга, 2026 чылдың январь 1-ге чедир 6100 хире кижи ажыл чок. Ол дээрге 2021 чыл-биле деңнээрге, 13 муң кижи эвээжээн азы ажыл чок хамаатыларның саны 68 хуу бада берген-дир. 2022 чылдың январь 1-ниң байдалы-биле алырга, ажыл чок хамаатыларның саны 19100 кижи турган, 2023 чылда 12300 кижи, 2024 чылда 8200 хамааты ажыл чок турган. А 2025 чылдың январь 1-ниң сан-чурагайы-биле алырга, ниитизи-биле 6200 кижи ажыл чок. 2021 чылдан бо хүннерге чедир, беш чыл дургузунда, 13 муң кижи ажылга хаара туттунган болуп турар.
Кандыг арга-биле, канчаар ажылга хаара туттунуп турарыл? Хөй кезиинде социал керээ күрүне программазының ачызында чон ажылга хаара туттунуп турары-дыр. Дыка хөй хамаатылар баштай бодун боду ажылга хаара тудуп эгелээш, эгелеп алган ажылы сайзыраарга, хууда сайгарлыкчы азы кызыгаарлаттынган харыысалгалыг ниитилел ээлери апарып, хөгжүп чорупкан.
Чижээлээрге, беш чылдың дургузунда ниитизи-биле 18,3 муң социал керээлер чардынган. 2021 чылда республиканың 3697 хамаатызы социал керээ күрүне деткимчезин алгаш, хууда ажыл-агыйны ажыдып, бодун боду ажылга хаара туткан. А 2022 чылда 4173 хамааты, 2023 чылда 3845 кижи, 2024 чылда 3008, а 2025 чылда 3569 хамааты социал керээ күрүне программазының деткимчезин алгаш, янзы-бүрү ажыл-агыйларны ажыткаш, акша-төгерикти ажылдап ап, өг-бүлезин азырай берген. Оларның чамдыызы хууда сайгарлыкчы, а бир чамдыызы КХН ажыдып, чааскаан эвес, а ажыл берикчилери апаргылаан. Күрүне деткимчези алганнарның аразында кымнарны чок дээрил: даараныкчылар, дарганнар, машина септекчилери, идик дааракчылары, хлеб быжырыкчылары, манчы кылыр цех, фитнес клуб, чараштаныр өргээ, хевис чуур агентилел, чазаныкчылар дээш оон-даа өске.
2026 чылдың төнчүзүнде 3856 хамааты социал керээ күрүне программазының деткимчезин алган турар ужурлуг.
Ниитизи-биле 2021-2026 чылдарда ук программаже күрүнеден үндүрген чарыгдал 2,95 миллиард рубль.
Шак-ла бо түңнелдер-биле алырга, Тыва Республикада ядыы-түреңги чоруктуң деңнели доктаамал эвээжеп турар. Росстаттың дыңнатканы-биле алырга, республикада 2024 чылда ядыы чоруктуң деңнели 20,0 хуу бада берген. 2021 чылда ядыы-түреңги чорук 28,5 хуу турган болза, 2025 чылда 19,8 хуу барык 20 хуу баткан.
Демография болгаш өг-бүле политиказынга хамаарыштыр Росстаттың дыңнатканы-биле алырга, ажы-төлдүң төрүттүнери эвээжевейн, а харын-даа көвүдээш, план күүсеттинип турар.
Оон ыңай 2021 чылдан 2025 чылга чедир инфраструктураны көрээлиңер. Бо чылдарда ниитизи-биле күш-ажыл болгаш социал политика адырынга хамааржыр 22 объектиге капиталдыг септелге ажылдарын чоруткан. 2021 чылда 4 аңгы кожуунда 4 объект; 2022 чылда 5 аңгы кожуунда база Кызыл хоорайда 6 объектиге; 2023 чылда 4 аңгы кожуунда болгаш Кызыл хоорайда 6 объектиге; 2024 чылда 2 аңгы кожуунда 2 объектини; 2025 чылда 2 аңгы кожуунда болгаш Ак-Довурак биле Кызыл хоорайларда 4 объект ол сан-түңче кирип чыдар.
Чүгле капиталдыг септелге-биле кызыгаарланмайн, ийи чаа объектини база немей туткан. Бирээде, 2021 чылда Каа-Хем кожууннуң Дерзиг-Аксында «Өг-бүле» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» федералдыг төлевилели-биле Тыва Республикада Каа-Хем кожууннуң Дерзиг-Аксы суурда социал ужур-уткалыг объект — улуг назылыг болгаш инвалид улуска бажың-интернаттың тудуу. Эмчи болгаш амыдырал-хандырылга өрээлдерлиг, 180 оруннуг интернаттың бажыңын чада аайы-биле тудуп турар.
2026 чылда тудуг-монтаж ажылдарын доозары планда көрдүнген. Хоочуннар бажыңы техниктиг курлавырлар болгаш дериг-херекселдер-биле чепсеглеттинер ужурлуг. План ёзугаар бажың-интернат бо чылдың төнчүзүнде, 2027 чылдың эгезинден ажыглалче кирер ужурлуг.
Ийи дугаар объектини «Демография» национал төлевилелдиң «Улуг салгал» деп программазы-биле Улуг-Хем кожууннуң Хайыракан суурда кырганнар болгаш кадыының байдалы кызыгаарлыг улустарны ажаап-тежээр бажың-интернатта 80 кижи чурттаар ийи чаа корпусту немей туткан. Хайыраканның кырганнар болгаш кадыының байдалы кызыгаарлыг улус ажаар-тежээр интернады бо хүннерде ажылдап турар.
Ол бүгү сан-чурагайлар болгаш тудуглардан аңгыда, каракка илдигер чараш болгаш чаа, ажыктыг чүүлдер хөй. Оларның бирээзи 2025 чылдың декабрьда Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем сумузунда «Кады бис» деп аттыг кризистиг төп тус черниң Комплекстиг социал ачы-дуза төвүнүң баазазынга ажыттынган. Сагыш-сеткилди доюлдуруптар хөй-ле болуушкуннарның соон дарый ажыттынган төп чонга, ылаңгыя күчүлелге таварышкан херээжен чонга база бир «чырык» чүүл болган. Бир эвес бо-ла хевээр бурунгаар чүткүлдүг, тура-соруктуг ажылдаар болза, кожуун бүрүзүнүң төвүнге шак мындыг кризистиг төптер ажыдары күзенчиг.
Чоннуң амыдыралында эң-не чугула адырларның бирээзи – күш-ажыл болгаш социал политика адыры хөгжүүр-ле болза, арагалаашкын-даа солгараар, кем-херек үүлгедиглери-даа эвээжээр. Чырыткылыг келир үе дээш тура дүшпейн ажылдаары, соок угаан-биле боданыры чугула.
/ Айдың ОНДАР.
Чурукту Күш-ажыл болгаш социал политика яамызының сайтызындан алган.
“Шын” №24 2026 чылдың июнь 25
"Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/join/egenQ...