Кылайтыр эмгелеп аайлап каан бажың ишти. Эрткен дүне бичии бысканнап чаап каан харның арыынга хоорайның эрги хирлиг ыш тудуп чий берген кара хары агара берген, аянныы аажок кылагар чигир чажып кааны-биле дөмей чыдыр. Ооң хүн караанга чылчырыктаан чайырындан, өрээлимниң соңгазы улам чырып, час келгенин медээлеп тур. От-көзүм аайлавышаан, уругларымга дүъштеки чемин кылып чиртип кааш, чай-хос аразында "Уйгу чок Улуг-Хемниң" 1993 чылда үндүргени үшкү кезээн тудуп алгаш, улуг каралап көрүптейн адыр дээш ажыда бердим. Владимир Кара-Сал деп чогаалчының "Кара паш" дугайында бижээни чечен чугааны шилип алгаш, сонуургап номчудум. Ында аңчы акый дугайында бижээни аажок солун болду...
Тываның база бир чараш булуңу бедик-бедик тайгаларлыг, каът-каът сайгырак ышкаш сарыг-сарыг дагларлыг, элезинниг бүүрелчиннерден бүткен делгем ховуларлыг Эрзин унунга болган таварылга болду. Хоорайдан келген даргаларга амданныг чем кылып бээри-биле барып-барып садыг хөлегезинге таакпылап олурган хоочун аңчы акыйны, суур даргазы Сылдысче бадып, картошкадан туруп эккел деп кулаанга сымырангаш чорудуптар. Машинага олуруп чораан эвес, үргүлчү аът мунуп чоруур аңчы хаваан дүйүп алган чугаакыр эвес чолаачының халдырынга коргуп, хейин үндүрүп-даа, кускузу келип-даа чораан болду.
Картошка тараан долгандыр кажаалап каан херим иштинге келгеш, хөөкүй хоочунувус узадыр өзүп турар ногаан хылбыш сыптарын дөрт чедир тура соп алгаш шаап чеде берген. “Чаглыг эът-даа белен, чүгле сени манап турдувус. Картошкаң кайыл?” — дээрге, — бо-дур картошка” — дээш, узун ногаан сыптарын суна каапкан. Турган дарга ол-ла черинге барып ужар часкаш, арны диртейтир кызып, хорадаанындан чарлы бер часкан. Оода дискек караанга ора дүшкеш, душтук кыска мөөң чараш боодал чечектерин сунганы-даа ышкаш кылдыр берген кижи-дир ийин. Чаглыг эът чип, чаагында үзү дырыңайнып орган даргалар ол хөөкүй ашактың тудуп алгаш кирип келген ногаан чашпанын көргеш, кыжырып каттыржып шаанга киргеннер. Күжүр акывыс картошка деп чүве танывас болганының ужуру ол чүве-дир.
Номчуттунуп чыткаш, бир караам шимдинип, бир караам бастынып чыдырымда, үжүктерим сугда салдаан азарганчыг сээктер кылдыр хуулгаш ужуп турлар. Удуй бердим...
Бир-ле черде үгек садыг даштында ногаа саткан улус аразында чоруп тур мен. Ээлчегде улустуң көвейи-даа кончуг, төнчүзүн айтыргаш, бир херээжен кижи соондан туруп алдым. Картошканың чаагайы-даа кончуг, борбак сарыг-сарыг, килограммда өртек-үнези 39 акша 50 көпеек болду. Мугурлап-даа калбаан, оода көпееги база бар. Чаа, оомну садып алгаш, чанар дээш, кончуг таптыг кылаштаар кудумчум-биле таваар иштимде ырлай аарак дойтуңнадыр бастырып ор мен. Баргаш, уругларымга амданныг хуужуурлардан быжырып берейн адырам деп боданып чорумда, кожаларның багдан салган ыттары сүржүп алган бо кел чыдырлар. Азыгда тур мен, өршээ хайыракан, мени-даа тоор хире эвес-тирлер, эдержип алгаш, ойнап чоруй бардылар. Хар эрип чыдары-биле орук тайгыр болурга, холумга тудуп чоруур даянгыыш ыяштыг кижи мен, оомну шала чымчап чыдар харга шыкыладыр дагжатпышаан, далаш чоруп ор мен. Амырап бажыңнар аразы-биле эрте дүжүп чорумда, хенертен бир херим аразындан кончуг-даа чоон үн “хөг!” кылдыр ээре кааптарга, меңнээн аайым-биле сырбаш дээш, тайып ора дүштүм. Холда хавым-даа чара октап алган мен, борбак сарыг картошкаларым-даа чок, кудумчуда чуглуп чыдырлар. Оларны чыып чыткаш оттуп келдим, дүжүм болду.
Быжырып чиир дээн чаагай хуужуурларым-даа чок, Эрзинниң элдепейлиг хоочун аңчызын номчуп чыткаш, дүъштеки уйгум удуп дүжээн болдум.
Хайыраан сарыг-сарыг картошкамны улаштыр дүжээн болзумза, аңчы акымга таныштырып, сонуургадып чедирер чүвемни.
/ Алимаа ХЕРТЕК.
Чурукту ГигаЧатка чуруткан.
“Шын” №11 2026 чылдың март 26